DE BELANGRIJKSTE GEBEURTENISSEN 1648 - 1940

1648 15 mei

Vrede van Munster

Met dit verdrag komt een einde aan de tachtigjarige oorlog. De belangrijkste bepalingen uit dit verdrag zijn:

1.      De "Vereenigde Nederlanden" worden door de Koning van Spanje erkend als vrije en soevereine landen.

2.      Er wordt een status quo overeengekomen met betrekking tot de rechten op de gebieden in bezit ten tijde van het sluiten van het verdrag.

3.      De Spanjaarden mogen geen gebruik maken van de vaarroutes van de Republiek naar de door haar veroverde gebieden in de Oost en West.

4.      De koning van Spanje dient ervoor te zorgen, dat de onafhankelijkheid van de Republiek wordt erkend door het Duitse Rijk. De Duitse keizer heeft dit gedaan.

Juli

De sterkte van het leger van de Republiek wordt teruggebracht van circa 60.000 tot 35.000. Ook het aantal schepen van de vloot wordt verminderd.

1650 Juli

Willem II laat zes tegenstanders (w.o. raadpensionaris van Dordrecht Johan de Wit) gevangen zetten op Loevestein. Deze groep wordt daarop de Loevesteinse fractie genoemd.

6 november

Willem II (geb. 1626) overlijdt aan polio. Hiermee treedt het eerste Stadhouderloze tijdperk (1650 - 1672) in.

14 november

Geboorte Willem III (1650 - 1702).

1651 Oktober

In Engeland wordt de Akte van Navigatie aangenomen. Deze wet bepaalt:

1.      Europese producten mogen alleen in Commonwealth gebieden worden ingevoerd op Engelse schepen of op schepen uit het land van herkomst.

2.      Goederen uit vreemde werelddelen mogen uitsluitend op Engelse schepen worden ingevoerd.

3.      De kustvaart in Engeland wordt verboden voor buitenlandse schepen.

4.      In Engeland mogen vis en visproducten uitsluitend op Engelse schepen worden in- en uitgevoerd.

Deze wet heeft belangrijke consequenties voor de Nederlandse handel.

December

Jacob Cats vertrekt met een delegatie naar Engeland om de Akte van Navigatie ingetrokken te krijgen. De missie mislukt.

Adriaan Pauw volgt Jacob Cats op als raadpensionaris van Holland.

1652 Februari

De Staten Generaal besluiten 150 oorlogsschepen uit te rusten.

Mei

De vloten van Maarten Herpertsz. Tromp (1597 - 1653) en de Engelse admiraal Blake hebben een vlagincident. Tromp weigert op last van de Staten Generaal als eerste de vlag te strijken. Hierop breekt een gevecht uit.

 6 juli

Tromp krijgt opdracht van de Staten Generaal om Engelse schepen aan te vallen. Blake brengt 12 Staatse oorlogsschepen, die de haringvloot bij de Doggersbank beschermen, tot zinken. Hierop breekt de Eerste Engelse oorlog uit (1652 - 1654).

Jan van Riebeek sticht een station op Kaap de Goede Hoop om de schepen van vers voedsel te voorzien. Dit om scheurbuik te voorkomen. Door de jaren heen vestigen zich hier steeds meer kolonialisten.

1653 30 juni

Johan de Witt (1625 - 1672) wordt benoemd tot raadpensionaris.

Februari

Tromp verliest de Driedaagse Zeeslag in het Kanaal tegen Blake. Hij weet de vloot te redden door een ingenieuze terugtocht. Engeland beheerst vanaf dat moment de wereldzee.

Augustus

Tromp probeert de Engelse blokkade van de Nederlandse kust te doorbreken. Hij sneuvelt bij ter Heide. Een Nederlandse delegatie gaat naar Engeland om te onderhandelen over vrede. De Engelsen eisen een garantie dat de Oranjes niet meer op de troon komen. De Staten Generaal weigeren deze garantie te geven. Raadpensionaris Johan de Witt geeft echter te kennen dat de Staten van Holland daartoe bereid zijn.

1654 26 januari

De West-Indische Compagnie (WIC) moet het laatst steunpunt in Brazilië, Recife, prijsgeven aan de Portugezen.

15 mei

Vrede van Westminster. De kern van dit verdrag is:

1. De Akte van Navigatie blijft gehandhaafd.

2. Nederlandse schepen zullen in de Britse zeeën het eerst de vlag strijken.

Medio Oktober

De meerderheid van de Overijsselse Staten benoemt de minderjarige Willem III tot stadhouder.

1654-1658

De Nederlanders veroveren Portugese bedrijven op Ceylon en op de kust van Malabar.

1655 Voorjaar

In Groningen en de Ommelanden laait de twist tussen de stad en het platteland weer op. Onder leiding van Johan de Witt en Willem Frederik probeert een delegatie van de Staten-Generaal te bemiddelen. Ondanks deze inspanning blijft het broeien.

1656 26 juli

De schilder Rembrandt (1609 - 1669) van Rijn wordt failliet verklaard. De inboedel van zijn woning en atelier aan de Jodenbreestraat wordt geïnventariseerd.

1657 16 juni

De Staten-Generaal verlenen octrooi op het door Christiaan Huygens ontwikkelde slingeruurwerk.

1 oktober

Met het Verdrag van Raalte komt een einde aan de sinds 1654 in Overijssel woedende strijd rond de orangistische drost van Twenthe. Hiermee wordt ook de benoeming uit 1654 van Willem III tot stadhouder ongedaan gemaakt.

December

De boedel van de failliete Rembrandt van Rijn worden geveild.

1658

Veurne, Diksmuiden, Gevelingen, Ieper en Ninove worden tijdens de slag in de duinen Door de Fransen veroverd. Duinkerken komt in handen van de Engelsen.

1659 Voorjaar

In Groningen laait de strijd tussen de stad en het Ommeland weer op.

19/20 mei

In Naarden wordt een nieuwe wijze van inning van de turfaccijns ingevoerd. Hierop breekt een volksoproer uit.

7 november

Spanje en Frankrijk sluiten de 'Vrede van de Pyreneeën'. Voor de Republiek is van belang dat daarmee de gebieden die aanvankelijk in handen waren van de Spanjaarden over gaan in Franse handen (Artois behalve Sint Omaars en Aire aan de Leie, verder Grevelingen, Landrecies in Henegouwen, Philippeville en Marienbourg).

1660

Het huis van Rembrandt van Rijn aan de Jodenbreestraat wordt geveild. De schilder is verhuisd naar de Rozengracht in de Jordaan.

1661 6 augustus

De Republiek en Portugal sluiten in Den Haag een vredesverdrag. De Republiek doet definitief afstand van haar rechten op Brazilië. Portugal verplicht zich 8 miljoen gulden schadevergoeding aan de West-Indische Compagnie (WIC) te betalen.

1662 22 april

De Franse koning en de Republiek sluiten een of- en defensief verbond. Jan de Witt vertrouwt Lodewijk XIV (geb. 1638: bijnaam 'De Zonnekoning') niet en pleit voor een barriëre van vestingsteden in de Zuidelijke Nederlanden.

14 september

Vriendschapsverdrag met Engeland. De geschilpunten worden niet opgelost. De wrijving tussen de Westindische Compagnie (WIC) en de Engelse Africa Company blijven bestaan.

De Engelsen verkopen Duinkerken aan Frankrijk, dat er opnieuw een kapersvesting van maakt.

Rembrandt van Rijn schildert De Staalmeesters.

Formosa wordt door de Chinese zeerover Kok Sing A veroverd.

1663 Maart

De Staten van Holland bepalen ten aanzien van het publieke gebed dat de predikanten eerst moeten bidden voor de Staten van het eigen gewest, daarna voor de Staten van de overigen gewesten en vervolgens voor de Staten-Generaal en de Raad van State. In orangistische kringen wekt het verontwaardiging dat de naam van de Stadhouder in deze lijst wordt overgeslagen.

1663 - 1664

De Engelsman Holmes zeilt in opdracht van de Africa Company naar Afrika en overmeestert een aantal slavenstations van de Staten Generaal.

Een andere Engelse vloot verovert Nieuw-Nederland. Pieter Stuyvesant was hier de laatste gouverneur.

1664

Frankrijk kondigt hoge invoerrechten af. Deze zijn zeer onvoordelig voor de handel van de Republiek.

De Engelse vloot dwingt gouverneur Pieter Stuyvesant tot capitulatie van Nieuw-Amsterdam. Het gebied wordt in bezit genomen voor de hertog van York. De naam wordt veranderd in New York. Michiel Adriaanszoon de Ruyter (1607 - 1676) herovert de Afrikaanse bezittingen, maar weet New York niet te heroveren.

1665 4 maart

Engeland verklaart de Republiek de oorlog. De Tweede Engelse oorlog duurt tot 1667.

3 juni

Zeeslag bij Lowestoft tegen de hertog van York. De Republiek moet de aftocht blazen.

1666 Juni

De Ruyter wint de Vierdaagse Zeeslag bij Noth Foreland tegen de vloten van Monk en van Rupert van de Palts.

4 en 5 Augustus

Tweedaagse Zeeslag bij Duinkerken. De Ruyter komt in de problemen, doordat Cornelis Tromp (1629 - 1691) een deel van de Engelse vloot achtervolgt zonder zich te bekommeren om de rest van de vloot. Tromp wordt ontslagen.

1667

Franse invoerrechten worden verder verhoogd.

April

Begin van vredesonderhandelingen tussen Engeland en de Republiek te Breda. Deze verlopen stroef vanwege de Franse veldtocht in de zuidelijke Nederlanden. De Fransen zijn slaags geraakt met de Spanjaarden over de Spaanse gebieden in de Zuidelijke Nederlanden.

Juni

De Ruyter vaart de Thames op en vernietigt een groot deel van de Engelse vloot. De Engelsen zijn in paniek omdat ze vrezen dat hij door zal varen naar Londen. Dit doet hij echter niet.

31 Juli

Vrede van Breda. Hierin wordt met name geregeld:

1. Alle partijen behouden eigen bezittingen. Engeland houdt New York, maar de Republiek krijgt Suriname.

2. De Akte van Navigatie geldt niet voor goederen die langs de Rijn en Schelde zijn aangevoerd.

3. De regel vrij schip - vrij goed wordt aangenomen. Dit betekent dat de Engelsen de schepen van de Republiek niet meer mogen doorzoeken, maar alleen de scheepspapieren mogen

controleren. Alleen oorlogstuig wordt als contrabande beschouwd.

Onderwerping van Makassar door Cornelis Speelman. De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), opgericht 1602 krijgt middels het Bongaais verdrag een handelsmonopolie. De VOC vestigt bovendien haar soevereiniteit in gebieden als Bantam en Semarang.

1668 Mei

Vrede te Aken. Lodewijk XIV moet zich tevreden stellen met de door hem veroverde gebieden in de Zuidelijke Nederlanden.

1669 1 februari

In Frankrijk beperkt Koning Lodewijk XIV de godsdienstrechten. Dit is het begin van de emigratie van de Franse Hugenoten naar o.a. de Republiek. De Franse immigranten brengen economische welvaart mee vanwege hun handelsconnecties en industriële vaardigheden.

4 oktober

Rembrandt van Rijn op 63 jarige leeftijd overleden.

1670               1 juni

Lodewijk XIV en Karel II van Engeland sluiten het geheime verdrag van Dover. Voor de Republiek heeft dit de volgende consequenties:

1.       Engeland en Frankrijk zullen elkaar helpen bij een aanval op de Zuidelijke Nederlanden.

2.       Engeland erkent de Franse rechten op de gebieden binnen de Zuidelijke Nederlanden die nog in handen zijn van de Spanjaarden. E

3.       ngeland zal Walcheren en de Scheldemond verkrijgen.

1 november

Keizer Leopold I van Oostenrijk belooft Frankrijk in een geheim verdrag een neutrale opstelling in een eventuele oorlog met de Republiek.

Er ontwikkelt zich een tarievenoorlog tussen de Republiek en Frankrijk.

11 november

De Staten-Generaal vaardigen een invoerverbod voor Franse producten uit.

Johan de Witt ontvangt een afschrift van het verdrag van Dover.

De Republiek gaat een samenwerkingsovereenkomst aan met Spanje voor het geval één van beide landen wordt aangevallen. De Republiek maakt een aanvang met de reorganisatie van het leger.

1672 (RAMPJAAR)

Maart

Engeland verklaart de Republiek de oorlog.

April

Frankrijk, Munster en Keulen verklaren de Republiek de oorlog.

Mei-juni

Het Franse leger trekt langs de Maas richting het oosten van de Republiek. Maastricht wordt belegerd.

12 juni

Bij het Tolhuis ten oosten van Nijmegen trekt het Franse leger de Rijn over. Willem III trekt zich achter de waterlinie terug.

21 juni

Val van Utrecht. Lodewijk XIV stuurt keiharde vredesvoorwaarden naar de Staten-Generaal. De Achterhoek, Overijssel en Drente worden bezet door de roepen van Munster en Keulen.

7 juni

De Ruyter verslaat de gecombineerde Frans-Engelse vloot bij Solebay aan de Engelse oostkust.

2 juli

Willem III wordt tot stadhouder benoemd.

8 juli

De Staten-Generaal benoemen Willem III tot kapitein-generaal en admiraal.

Willem III en de Staten-Generaal wijzen de Franse vredesvoorstellen af. Het leger wordt op oorlogssterkte gebracht.

Augustus

De Ruyter voorkomt bij Kijkduin een Engelse landingspoging.

4 augustus

Johan de Witt wordt op eigen verzoek ontheven van zijn ambt als raadpensionaris.

20 augustus

Johan en Cornelis de Witt worden door een woedende massa op beestachtige wijze voor de Haagse Gevangenpoort vermoord.

September

Het tij begint te keren voor de Republiek. Troepen van Brandenburg en van keizer Leopold I dwingen de Franse troepen terug naar het zuiden.

December

Willem III onderneemt een tocht naar het zuiden en ontzet Maastricht.

De Groningers onder leiding van Eysbergen veroveren Koevorden dwingen de bisschop van Munster ook Drente te ontruimen.

De Fransen rukken met 1000 man over de bevroren Waterlinie Holland binnen en moorden Zwammerdam en Bodegraven uit. Als de dooi invalt haasten zij zich terug.

1673

Vanwege De Ruyters overwinningen op de Engelsen weigert het Engelse parlement nog langer geld vrij te maken voor de oorlog.

Juni

Brandenburg sluit een separate vrede met Frankrijk. Daarna sluit het zich toch weer aan bij het Haags Verbond van de Republiek met Brandenburg, de Duitse Keizer, Spanje en Lotharingen.

1674

Willem III waagt nogmaals een uitval en neemt Bonn in waardoor het contact krijgt met de Keizerlijke troepen. Hierdoor moeten de Franse troepen de Noordelijke Nederlanden ontruimen. Maastricht valt wel weer in Franse handen.

19 februari

Tweede vrede van Westminster tussen de Republiek en Engeland. De vooroorlogse toestand wordt hersteld.

22 april

Munster sluit vrede met de Republiek.

11 mei

Keulen sluit vrede.

Augustus

De Staten van Holland en Zeeland maken het stadhouderschap van Willem III erfelijk.

1675

De Staten-Generaal maken het kapitein-generaalschap van Willem III erfelijk.

De Fransen zijn militair in de Zuidelijke Nederlanden sterk in het voordeel en weten een groot aantal steden te veroveren.

De eerste West-Indische Compagnie (opgericht 3 juni 1621) wordt vervangen door een nieuwe West-Indische Compagnie (WIC). Deze compagnie krijgt een kleiner werkkapitaal mee en minder bewindvoerders (Heeren X).

1676

De vloot van de Republiek onder aanvoering van De Ruyter vaart naar de Middelandse Zee om de Franse heerschappij te breken. De overwinningen bij Stromboli en Etna, waar De Ruyter sneuvelt, wordt gevolgd door een forse nederlaag bij Palermo.

In Nijmegen worden vredesonderhandelingen gestart tussen De Republiek en Frankrijk.

Antony van Leeuwenhoek  (1632 - 1723) ontdekt met door hemzelf ontwikkelde microscoop het bestaan van bacteriën.

1677

Willem III trouwt met Mary Stuart, de oudste dochter van de Hertog van York. Mary Stuart is na haar vader de naastgerechtigde op de Engelse troon.

1678

De Republiek sluit een defensief verbond met Engeland.

 10 augustus

De Republiek sluit in Nijmegen bilateraal vrede met Frankrijk. Spanje en de Duitse Keizer voelen zich verraden. De andere bondgenoten Brandenburg en Denemarken sluiten ook vrede.

De belangrijkste vredesbepalingen luidden:

1.      De Republiek krijgt alle nog door de Fransen bezette gebieden terug.

2.      De invoerheffing van 1667 wordt door de Fransen afgeschaft.

3.      Lodewijk XIV behoudt ten nadele van de Spaanse koning Franche-Comté, Valencijn, Kamerijk en Sint-Omaars. Wel geeft hij Charleroi, Kortrijk en enkele andere steden die zijn afgestaan bij de Vrede van Aken (1668).

1680

In Frankrijk wordt de Chambre de Réunion opgericht. Deze kamer heeft tot doel te inventariseren welke gebieden in het verleden onder Frans bestuur vielen om vervolgens te trachten deze weer in te lijven. Op basis hiervan komen nieuwe aanspraken vanuit Frankrijk over gebieden in de Zuidelijke Nederlanden.

1681

In reactie op de Chambre de Réunion wordt een viervoudig verbond tussen de Duitse Keizer, Spanje, Zweden en de Republiek gesloten met als doel de Vrede van Munster en Nijmegen te handhaven.

1683

Spanje verklaart Frankrijk de oorlog omdat het een groot deel van de Zuidelijke Nederlanden heeft bezet. De Republiek moet op basis van de overeenkomst uit 1681 hulptroepen leveren, maar betoogt dat ze daartoe niet is verplicht.

Suriname wordt overgedragen aan de sociëteit van Suriname. Deze sociëteit bestond uit een evenredige zeggenschap van de WIC, de stad Amsterdam en de familie Van Aerssen van Sommelsdijck.

1685 April

Na jaren van strijd is het de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) gelukt om de gehele Indische archipel onder haar invloedsfeer te brengen.

18 oktober

Lodewijk XIV herroept officieel het Edict van Nantes. Dit Edict maakte in 1598 een einde aan de godsdienstoorlogen tussen de calvinisten en katholieken in Frankrijk. Met de intrekking van het Edict komt een nieuwe grote stroom van Hugenoten naar onder andere de Republiek op gang.

1686

De Spaanse koning sluit met Zweden en een aantal Duitse staten de alliantie van Augsburg. Deze alliantie richt zich tegen de Franse Dreiging.

1687 28 maart

Op 90-jarige leeftijd overlijdt de dichter, schrijver, componist en politicus Constantijn Huijgens.

1688

De Engelse koning Jacobus II (1633 - 1701) richt zich met pro-katholieke maatregelen tegen de protestanten. Willem III wordt benaderd om een interventie in Engeland te plegen. In november vaart Willem III met instemming van de Staten-Generaal naar Engeland. Jacobus II vlucht naar Frankrijk.

Lodewijk XIV verklaart de Republiek weer de oorlog. De reden is gelegen in de Engelse expeditie van Willem III. Begin van de Negenjarige Oorlog (1688-1697).

1689

William and Mary worden door het Engelse parlement uitgeroepen tot koning en koningin van Engeland. Willem III heeft er bezwaar tegen om als prins-gemaal naast zijn vrouw als koningin te staan, omdat hij meent te weinig te kunnen doen om Engeland in een anti-Franse coalitie te halen.

Mei

Groot verbond van Wenen tussen de Duitse keizer en de Republiek. Ook sloten zich aan: Engeland, Keulen, Luik, de Palts, Brandenburg, Hannover, Beieren en in 1690 Spanje en Savoye. Het verbond bevatte een geheim artikel waarin werd Keizer Leopold I (1658 - 1705) van Oostenrijk de opvolging in de Spaanse landen werd beloofd.

1690 1 juli

De verbonden troepen van Spanje, Engelse en Nederlandse troepen leiden een nederlaag bij Fleurus. Ook de Engels-Nederlandse vloot leidt een nederlaag bij Dieppe.

11 juli

Willem III weet in Ierland de Engels/Franse legers van zijn schoonvader te verslaan. Deze moet een jaar later het eiland verlaten. Deze actie van Willem III heeft hem tot held gemaakt van de Ierse "Orangeman".

1690-1695

De Franse legers voeren jaarlijkse veldtochten uit in de Zuidelijke Nederlanden. Diverse steden vallen in hun handen. De Franse troepen zijn het meest succesvol.

1692 29 mei

Bij kaap La Hogue leidt de Franse vloot een nederlaag tegen de Engelse-Nederlandse vloot. Hierdoor wordt het gevaar van een landing in Engeland afgewend.

1693

Vanuit de Republiek worden vredesonderhandelingen met  Frankrijk gestart. Onder luid protest van Leopold I van Oostenrijk worden deze echter afgebroken.

Het gaat niet goed met de VOC. De Indische rekeningen beginnen tekorten te vertonen.

1695

Mary Stuart overlijdt. Dit verzwakt de positie van Willem III in Engeland.

Frankrijk zit financieel en economisch aan de grond en begint daarom nieuwe

vredesonderhandelingen. Ook deze ronde wordt echter afgebroken.

Rond dit jaar introduceert de VOC de koffiecultuur op Java.

1696

Jan van Brouchoven, graaf van Bergeyck, thesaurier-generaal in de Zuidelijke Nederland, bezoekt Willem III in Londen om hem ervan te overtuigen zo spoedig mogelijk vrede met Frankrijk te sluiten.

In Amsterdam vindt het Aansprekersoproer plaats. Een groot deel van de gewone bevolking van Amsterdam laat zich door de aansprekers opruien tegen de werkloosheid die voortkomt uit de voordurende oorlog.

1697 20 september

Vredestraktaten van Rijswijk

Tegen de zin van de Spaanse koning en de Duitse Keizer wordt vrede gesloten met Frankrijk.

De voornaamste bepalingen uit het verdrag zijn:

1.      Lodewijk XIV erkent Willem III als koning van Engeland.

2.      De herenigingen uit de jaren 1680-1684 worden erkend, behalve die van Luxemburg.

3.      Alle veroveringen op Spanje, alsmede de bezetting van Charlerio worden ongedaan gemaakt.

4.      Het Handelstraktaat van 1678 wordt weer van kracht.

5.      De Republiek krijgt van Spanje het recht om de belangrijkste Zuidnederlandse grensvestigingen een garnizoen te leggen (eerste Barriëre-traktaat).

1697-1698

Tsaar Peter de Grote (1672 - 1725) van Rusland bezoekt incognito de Republiek (o.a. Zaandam en Amsterdam). Hij werkt een tijdlang op een scheepswerf. Dit bezoek zou hem inspireren bij het bouwen van Sint Petersburg.

1698

In Gouda en Haarlem komt het in verband met voedselschaarste tot plunderingen.

1698-1700

In Europa heerst onrust over het Eerste (1678) en het Tweede (1700) Delingstraktaat tussen de Republiek, Engeland en Frankrijk over de Spaanse erfenis. Lodewijk XIV wil Maximiliaan Emanuel van Beieren als soeverein van de Zuidelijke Nederlanden. Karel II van Spanje overlijdt en wijst in zijn testament Filips van Anjou, kleinzoon van Lodewijk XIV, aan als universeel erfgenaam.

1701

Lodewijk XIV bezet de Zuidelijke Nederlanden. De garnizoenen uit de barriërevestigingen krijgen een vrije aftocht.

7 september

Haags Verbond tussen England, de Republiek en de Keizer van Oostenrijk. Het verbond beoogt Spaans-Italië en de Spaanse Nederlanden onder Oostenrijks bewind te laten komen. Engelsen en Nederlanders krijgen de vrijheid om de Spaanse koloniën te veroveren.

1702 19 maart

Willem III overlijdt.

Mei

De Republiek en Engeland verklaren de oorlog aan Frankrijk.

1702-1747

Tweede Stadhouderloze tijdperk. Hoewel Willem III zijn Friese achterneef Johan Willem Friso (1687 - 1711) als opvolger had aangewezen, besloot de Staten-Generaal hem niet te benoemen.

1706

De Engelsen overwinnen bij Ramillies in de Zuidelijke Nederlanden. Dit doet de Staten van Vlaanderen en Brabant besluiten Karel van Oostenrijk als hun soeverein te erkennen.

1711

Johan Willem Friso, ondertussen benoemd tot erfstadhouder van Friesland en sinds 1710 Standhouder van Groningen, verdrinkt in het Hollands Diep als gevolg van een plotseling opgestoken storm die zijn schip doet omslaan.

1713

In Utrecht wordt vrede gesloten tussen Engeland, Pruisen, Portugal, Savoye en de Republiek enerzijds en Frankrijk anderzijds.

De belangrijkste bepalingen uit het verdrag luidden:

1.      De Zuidelijke Nederlanden komen onder Oostenrijks bestuur.

2.      De Zuidelijke Nederlanden onder Staats-Engels bewind tot een definitieve barriëreregeling met Karel VI van Oostenrijk is gemaakt.

3.      De Republiek krijgt een deel van Opper-Gelre.

Het platteland van de Republiek wordt ernstig getroffen door veepest. Grote delen van de veestapel gaan verloren.

1714

Als vervolg op de Vrede van Utrecht (1713) sluit de Republiek ook vrede met Spanje.

7 oktober

In Alkmaar breekt een belastingoproer uit. Aanleiding is de verhoging van de accijns op bier. Twee pachtershuizen worden geplunderd.

1715

Oostenrijk en de Republiek sluiten een Barriëretraktaat. Dit document wordt meeondertekend door de nieuwe koning George I van Engeland.

De belangrijkste bepalingen luidden:

1.      De Republiek krijgt het recht garnizoenen te leggen in een groot aantal plaatsen in de Zuidelijke Nederlanden.

2.      De Oostenrijkse keizer betaalt voor het onderhoud van die garnizoenen jaarlijks ƒ 1.125.000,-.

3.      De Schelde blijft gesloten, de handel op Indië blijft verboden voor de Zuidelijke Nederlanden.

1717

Het gaat al enkele jaren niet goed met de overheidsfinanciën. De Republiek balanceert op de rand van bankroet.

25 december

Stormen en overstromingen teisteren grote delen van Groningen, de Friese kust en de Zaanstreek. In Groningen komen 2000 mensen om.

1721

In Paramaribo kondigt Gouverneur Jean Coutier de doodstraf af tegen weglopende slaven.

1721-1722

Jacob Roggeveen ontdekt op een reis voor de West-Indische Compagnie (WIC) Paaseiland.

1724

In Amsterdam verschijnt de eerste Surinaamse koffie op de markt.

1726

De dijken van de Linge en de Lek breken door. Grote delen van Gelderland, Holland en Utrecht komen onder water te staan.

De Staten-Generaal besluiten een staatsloterij te organiseren om de staatskas te spekken: de Generaliteitsloterij. De loterij wordt echter geen succes.

1729

Willem IV (1711 - 1751) meerderjarig en aanvaardt het stadhouderschap in de gewesten Friesland, Groningen, Drenthe en Gelderland. De andere gewesten houden vast aan de stadhouderloze regeringsvorm.

1730

Op Curaçao worden als afschrikking enkele piraten opgehangen. De piraterij loopt in die streken de spuigaten uit.

Omdat de West-Indische Compagnie (WIC) niet aan de vraag naar slaven kan voldoen wordt het monopolie op de slavenvaart opgeheven. Nu mogen ook particulieren slavenvaarten uitvoeren tussen Afrika en Suriname.

21 september

De Staten van Holland vaardigen een plakkaat uit waarin wordt bepaald dat RK priesters een eed van gehoorzaamheid dienen af te leggen. Hiermee hopen de Staten meer grip te krijgen op de katholieken.

1732

De Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) ontslaat gouverneur-generaal Diederik Durven, directeur-generaal Hasselaar en twee leden van de Raad van Indië. Reden is dat het viertal wordt beschuldigd van het misbruiken en mishandelen van Chinezen.

1734

De West-Indische Compangnie (WIC) verliest haar laatste monopolierechten op het

slaventransport. Ook de slavenhandel vanaf de Goudkust wordt opengesteld voor

particulieren.

1737

Anthonie van der Heim volgt de overleden raadpensionaris Van Slingerlandt op.

1740

Bij rellen in Batavia wordt de gehele Chinese bevolking (ongeveer 8000 personen) afgeslacht. Binnen de bestuurlijke top geven de bestuurders elkaar de schuld van dit incident.

1742

Op Java is de VOC verwikkeld in een groot conflict met Chinezen. De Chinezen verzetten zich samen met een deel van Javanen tegen het gezag van de Compagnie.

1744

Het platteland van de Republiek wordt wederom getroffen door de Veepest. Een groot deel van de rundveestapel gaat verloren.

1746 17 juli

Raadpensionaris Van der Heim overlijdt aan een hartinfarct. De Amsterdammer Willem Buys neemt zijn functie tijdelijk waar.

23 september

Jacob Gilles wordt benoemd tot raadpensionaris.

1747 24 april

In Veere wordt een volksbeweging in het leven geroepen ten gunste van Willem IV als stadhouder.

28 april

De Staten van Zeeland roepen Willem IV uit tot stadhouder en kapitein-generaal.

Mei

Willem IV wordt ook de resterende gewesten erkend als stadhouder. Einde van het Tweede Stadhouderlozetijdperk.

1748

Vanuit de steden worden protesten gericht aan Willem IV inzake de belastingverpachting en ambtenverkoop. Willem IV voert enkele wijzigingen door, maar die worden als onvoldoende gezien.

28 juni

In Amsterdam worden op de Dam twee plunderaars opgehangen. Tijdens de voltrekking breekt paniek uit en komen meer dan 200 toeschouwers om het leven.

December

De Staten-Generaal dragen Willem IV naast het erfstadhouderschap ook het erfelijk kapitein-admiraalschap op.

1749 21 juni

Jacob Gilles wordt als raadpensionaris opgevolgd door Pieter Steyn.

1751 22 oktober

Willem IV overlijdt en wordt opgevolgd door zijn minderjarige zoon Willem V (1748 - 1806). Zijn moeder Anna treedt op als regentes.

1756-1763

Zevenjarige Oorlog tussen de meeste Europese staten. De Republiek blijft neutraal, maar lijdt aanzienlijke economische schade.

1763

De beurs in Amsterdam ondergaat een financiële crisis. Het belangrijke handelshuis Jean de Neufville gaat failliet. Andere handelshuizen worden in de val meegesleept.

1766 8 maart

Willem V wordt volwassen en treedt in functie als erfstadhouder, kapitein- en

admiraal-generaal.

1770

Van Aerssen van Sommelsdijck treedt uit de sociëteit voor Suriname, zodat de stad Amsterdam en de WIC beide voor de helft deelgenoot blijven.

1772-1773

Opnieuw financiële crisis in Amsterdam. Enkele grote handelshuizen failleren.

1772

Raadpensionaris Pieter Steyn overlijdt en wordt opgevolgd door Pieter van Bleiswijk.

1780

Vanwege onder andere de opgelopen spanningen over de handel met de opstandelingen in Amerika en het besluit van de Staten-Generaal om onbeperkt konvooi toe te staan, verklaart Engeland de Republiek de oorlog.

1780-1784

Vierde Engelse Oorlog.

De Engelsen beheersen de wereldzeeën en brengen de Republiek zeer grote economische schade toe.

In het binnenland leidt de oorlog tot spanningen tussen enerzijds de patriotten en anderzijds Willem V en de Oranjepartij.

1781 26 september

Publicatie van het pamflet "Aan het Volk van Nederland". Dit kan gezien worden als een manifest van de patriottenpartij.

De VOC moet surséance van betaling aanvragen.

De Staten-Generaal gaat over tot een verbod op de walvisvaart. Alle zeelieden zijn nodig voor het bemannen van de oorlogsvloot.

1782

De patriotten uit het hele land nemen contact met elkaar op en stellen een geheim programma op, waarin wordt gesproken over de verkiezing van burgergecommitteerden en de oprichting van vrijkorpsen.

19 april

De Staten-Generaal besluiten de Amerikaanse onafhankelijkheid te erkennen.

1783

De patriotten gaan over tot het massaal oprichten van patiotse  vrijkorpsen en

exercitiegenootschappen. Dit leidt soms tot rellen met orangisten.

1784

Vrede van Parijs tussen Engeland en de Republiek. De Republiek gedoogt de vrije vaart door de Engelsen in de Molukken en staat Negapatnam af.

16 juni

De Staten-Generaal verbiedt het dragen van oranje.

1785

De Staten van Holland besnoeit de macht van Willem V als commandant van Den Haag. Deze vertrekt hierop uit Holland naar 't Loo.

1786 Augustus

De prinselijke troepen grijpen in enkele plaatsen in tegen de patriotten. Hierop besluiten de Staten van Holland, Groningen, Overijssel en Zeeland Willem V te schorsen als kapitein-generaal.

Langs de grens van Holland wordt een cordon van vrijkorpsen geplaatst ter bescherming tegen de troepen van de stadhouder.

Het bestuur van Utrecht wordt volkomen democratisch. De Staten van Utrecht gaan achter de stadhouder staan. Vanuit Pruisen en Frankrijk komen speciale gezanten om een burgeroorlog in de Republiek te bezweren.

1787

Utrechtse vrijkorporisten slaan de troepen van Willem V bij Vreeswijk terug.

De orangisten verenigen zich in Oranjevrijkopsen en -sociëteiten.

28 juni

Prinses Wilhelmina (gemalin van Prins Willem V) wordt bij Goejanverwellesluis aangehouden door een patriots vrijkorps.

18 september

De Staten van Holland herroepen onder militaire druk alle besluiten tegen het gezag van de stadhouder.

November

De patriottistische Raadpensionaris van Bleiswijk wordt vervangen door de orangist Laurens Pieter van de Spiegel.

1788

Alle regenten moeten een constitutionele eed zweren op de bestaande staatsregeling (ten gunste van de stadhouder). De gewesten waarborgen het voortbestaan van het stadhouderschap. Hierop volgt gratie.

1790

De Staten-Generaal stellen een staatscommissie in voor de zaken van de VOC. De Compagnie is feitelijk haar zelfstandigheid verloren sinds ze door een staatsgarantie op de been wordt gehouden.

1791 27 mei

Het octrooi van de WIC wordt niet verlengd door de Staten-Generaal. De Compagnie is zo goed als failliet en wordt later in het jaar opgeheven. De aandeelhouders worden gedeeltelijk schadeloos gesteld doordat zij 30% van hun kapitaal in staatsobligaties uitgekeerd krijgen. De Staat neemt de bezittingen en schulden van de WIC over.

1792

Voor het beheer van de Amerikaanse en West-Afrikaanse gebieden wordt een Kolonieraad ingesteld.

1793 1 februari

Frankrijk verklaart de oorlog aan Engeland en de Republiek. De Zuidelijke Nederlanden zijn ondertussen al bezet door de Fransen.

Maart

De Fransen proberen de Republiek te veroveren, maar worden bij Neerwinden verslagen door de Oostenrijkers en zijn gedwongen om de Nederlanden te verlaten.

De VOC stuurt twee commissarissen-generaal naar Batavia met de opdracht het beheer van de bezittingen van de Compagnie te reorganiseren.

1794 Augustus

Frankrijk behaalt een overwinning bij Fleurus en bezet definitief de Zuidelijke Nederlanden. Vervolgens trekken de troepen de Republiek binnen en kunnen in december optrekken over de bevroren rivieren.

1795 16 januari

Utrecht wordt bezet door het Franse leger.

18 januari

Willem V vlucht naar Engeland.

Onder leiding van de patriot Rutger Jan Schimmelpenninck  (1761 - 1825) neemt in Amsterdam een revolutionair comité de macht van de burgermeesters over. Het nieuwe bestuur noemt zich Provisionale Representanten van het Volk van Amsterdam. Dit brengt een domino-effect teweeg waardoor in korte tijd ook andere steden en uiteindelijk de Staten-Generaal onder revolutionaire vlag komen.

7 februari

In Londen keurt Willem V de bezetting van de West- en Oostindische koloniën door Engeland.

23 februari

De Staten-Generaal schaffen het stadhouderschap af. De naam van de Republiek wordt veranderd in de 'Bataafse Republiek'.

Veel stadhoudergezindten weigeren de eed van trouw aan het nieuwe bewind af te leggen, waardoor ze het land moeten verlaten.

16 mei

Haags Verdrag tussen Frankrijk en de Republiek. Hiermee wordt de Bataafse Republiek een Franse vazalstaat.

Belangrijkste bepalingen:

1.      De Republiek en Frankrijk sluiten een de- en offensief verbond.

2.      De Republiek moet het Franse leger steunen en gedeeltelijk voeden en kleden.

3.      Staats-Vlaanderen, Maastricht en Venlo worden ingelijfd bij Frankrijk.

4.      De Republiek moet ƒ 100 miljoen betalen aan Frankrijk als schadevergoeding.

In reactie op dit vredesverdrag verklaart Engeland de Republiek de oorlog en start met de bezetting van de koloniën.

15 september

Gouverneur Sluyskens van de Kaapkolonie capituleert voor de Engelsen. In Swellendam en Graaff-Reinet stichten boeren twee onafhankelijke republiekjes.

Oktober

Holland, Utrecht, Gelderland en Overijssel stemmen in met de verkiezing van een Nationale Conventie. Friesland sluit zich hierbij aan.

1796 1 januari

Staats-Brabant en Drenthe worden als achtste en negende provincie toegelaten tot de Staten-Generaal.

16 januari

Er vinden verkiezingen plaats voor een Nationale Vergadering. Dit is het hoogste staatsrechtelijke lichaam. De Vergadering is getrapt gekozen door mannen van 20 jaar en ouder met een vaste woonplaats, die de eed tegen het stadhouderschap hadden afgelegd en niet van de bedeling leefden.

Februari

Gouverneur Van Angelbeek van Ceylon capituleert voor de Engelsen. Later geven ook de Molukken, Demerary, Essequibo en Berbice zich over. Aan het eind van het jaar vallen ook een groot aantal VOC-handelsposten in Nederlandsch-Indië in handen van de Engelsen.

Het bestuur van de VOC wordt vervangen door het Comité voor de Zaken der Oost-Indische handel en bezittingen.

1 maart

Eerste vergadering van de Nationale Vergadering.

Belangrijke besluiten:

1.      Scheiding van Kerk en Staat.

2.      Gelijkstelling Joden met de Bataafse burgers.

In de Nationale Vergadering heerst grote verdeeldheid over de vraag of Nederland een federatieve staat van provincies of een eenheidsstaat moet worden. In het comité ter voorbereiding van een grondwet hebben zowel unitarissen (aanhangers eenheidsstaat) als federalisten zitting. De 'moderaten' is de derde groep, die zich gematigd tussen de federalisten en unitarissen opstelt.

1797

De Grondvergaderingen verwerpen met grote meerderheid de voorgestelde staatsregeling.

1 augustus

Eerste bijeenkomst van de Tweede Nationale Vergadering. De spanningen tussen de

unitarissen en federalisten loopt op, mede omdat de moderaten zo goed als verdwenen zijn uit dit lichaam.

11 oktober

Bij Kamperduin wordt de Bataafse vloot onder leiding van Willem de Winter bijna geheel vernietigd door de Engelsen onder leiding van Duncan.

17 oktober

Oostenrijk doet ten gunste van Frankrijk afstand van de Oostenrijkse Nederlanden (Vrede van Campo Formio).

In de branderij en mouterij van Lucas Boon in Rotterdam wordt een stoommachine in gebruik genomen.

1798 22 januari

De radicale unitarissen Pieter Vreede en Wijbo Fijnje voeren samen met generaal Daendels en Joubert een staatsgreep uit. 22 federalisten uit de Staten-Generaal worden gevangengezet. De overige leden moeten een eed afleggen tegen het stadhouderschap, het federalisme, de aristocratie en regeringsloosheid.

April

De gezuiverde grondvergaderingen nemen een unitaristische grondwet aan.

Belangrijkste artikelen:

1.      Er wordt een Vertegenwoordigend Lichaam gekozen volgens algemeen getrapt kiesrecht.

2.      Het Vertegenwoordigend Lichaam benoemt een Uitvoerend Bewind.

3.      Het Uitvoerend Bewind bestaat uit 5 directeuren, die geassisteerd worden door 8 agenten voor de diverse departementen.

4.      Het land wordt verdeeld in 8 departementen.

5.      De departementale en plaatselijke besturen worden gekozen.

6.      Afschaffing van het gebruik van de pijnbank.

12 juni

Generaal Daendels voert met enkele gematigden wederom een staatsgreep uit om de radicale unitarissen buiten spel te zetten. De radicalen wilden een dictatuur vestigen en traden de rechten uit de grondwet met voeten. De staatsgreep was erop gericht de uitvoering van de staatsregeling te versnellen.

Juli

Verkiezingen voor het Vertegenwoordigend Lichaam. Hiermee treedt de staatregeling  op 31 juli officieel in werking.

De Bataafse Republiek neemt alle bezittingen en schulden van de VOC over.

1799 22 juni

De Engelsen en Russen doen een inval in Noord-Holland. De Bataafse vloot blijft afzijdig, want de matrozen weigeren te vechten tegen de oranjevlag. De latere koning Willem I (1772 - 1843) spreekt in een proclamatie van herstel van de oude staatsrechtsvorm. Er vinden slagen plaats bij Bergen, Castricum en Alkmaar. In Oktober probeert een oranjelegertje ook in het oosten een aanval te plaatsen. Alle aanvallen worden afgeslagen en de Engelsen, Russen en orangisten moeten zich terugtrekken.

10 oktober

De Conventie van Alkmaar maakt een einde aan de Engels-Russische invasie.

31 december

De VOC wordt formeel ontbonden. De Raad van Aziatische Bezittingen en Etablissementen neemt het bestuur over.

1800

De Republiek schenkt Napoleon in Frankrijk 3 miljoen gulden voor zijn oorlogen, maar weigert verdere steun. Napoleon is hierover ontevreden en wil een bestuurlijke hervorming in de Republiek afdwingen.

1801 18 september

Opnieuw een staatgreep. Nu door de Franse bevelhebber Augereau samen met de leden van het Uitvoerend Bewind Gerrit Jan Pijman, Anthony Frederik Robbert Evert van Haersolte en Augustinus Gerherd Besier. Ondanks de afwijziging door de grondvergaderingen wordt een nieuwe staatsregeling afgekondigd, waarmee de staatsrechtelijke situatie van voor 1795 bijna geheel hersteld wordt.

Belangrijkste onderdelen van de staatsregeling:

1.      Invoering censuskiesrecht.

2.      Het Wetgevende Lichaam heeft alleen stemrecht over wetsontwerpen.

3.      De oude provinciegrenzen worden hersteld.

4.      Het staatsbewind bestaat uit 12 leden.

1802 27 maart

Schimmelpenninck ondertekent namens de Bataafse Republiek de Vrede van Amiens met Engeland.

Belangrijkste bepalingen:

1.      De Republiek krijgt, behalve Ceylon, alle  koloniën terug.

2.      De Oranje familie wordt schadeloos gesteld voor het verlies van bezittingen.

1803

Er breekt weer oorlog uit met Engeland. Langzaam maar zeker worden de koloniën weer veroverd door Engeland.

1804 April

De Engelsen veroveren opnieuw Suriname.

15 september

Napoleon (1769 - 1821), ondertussen keizer van Frankrijk, spreekt met Schimmelpenninck in Keulen en wil dat hij de leiding van de Bataafse Republiek op zich neemt. Anders zal hij de Republiek bij Frankrijk inlijven.

18 december

Het staatsbewind voert een eenheidsspelling in. Deze spelling is ontworpen door de Leidse hoogleraar M. Siegenbeek.

1805 29 april

Het Staatsbewind legt de voorstellen van Napoleon en Schimmelpenninck voor aan de kiezers. Deze worden goedgekeurd.

Het voorstel luidde:

1.      De uitvoerende macht  met grote bevoegdheden wordt uitgeoefend door een raadpensionaris, die voor 5 jaar wordt benoemd door het  Wetgevende Lichaam.

2.      Er wordt een Wetgevend Lichaam van 19 leden benoemd door de Departementale Besturen (het eerste Wetgevende Lichaam werd benoemd door de raadpensionaris). Dit lichaam stemt over wetsontwerpen.

3.      Er wordt een algemene belasting ingevoerd. Ter uitvoering daarvan wordt een kadaster ingevoerd en worden inspecteurs en ontvangers aangesteld.

4.      Voorgenomen hervormingen van onderwijs, geneeskunde, waterstaat en landbouw.

1806 Januari

Minister van Financiën vervangt een groot aantal locale accijnzen en heffingen door andere nationale heffingen.

25 februari

Aanvaarding van de wet op het lager onderwijs. Volgens de wet zal het lager onderwijs zo ingericht moeten worden, dat "onder het aanleren van gepasten en nuttige kundigheden, de verstandelijke vermogens der kinderen ontwikkeld worden en zij zelf worden opgeleid tot alle Maatschappelijke en Christelijke deugden". Met deze wet is een aanzet gegeven tot een centraal beleid inzake het lager onderwijs.

9 april

Willem V overlijdt in Brunswijk.

4 juni

Schimmelpenninck legt tegen zijn zin onder druk van Napoleon zijn ambt neer. Napoleon wil middels eenheid van bestuur Engeland op de knieën dwingen. Hiertoe wil hij in alle gebieden een familielid aan het hoofd plaatsen. Lodewijk Napoleon (1778 - 1846) wordt koning van Nederland.

23 juni

Officiële intocht van koning Lodewijk Napoleon in Den Haag.

7 augustus

De Grondwet van het Koninkrijk Holland wordt bekrachtigd. In deze staatsregeling wordt bepaald, dat het getrapt gekozen Wetgevende Lichaam de koning slechts mag adviseren en uitsluitend de bevoegdheid heeft om de voorstellen van de koning goed of af te keuren.

1807 12 januari

In Leiden ontploft een kruitschip. Ongeveer 150 mensen komen om het leven. Koning Napoleon brengt een bezoek aan de plaats van het ongeval. Dit levert hem grote sympathie op.

7 juli

Frankrijk, Rusland en Pruisen sluiten een vredesverdrag waarbij Oost-Friesland bij het koninkrijk Holland wordt gevoegd.

De Postwet uniformeert de posttarieven naar afstand en gewicht.

De straatweg tussen Amsterdam en Den Haag wordt in gebruik genomen.

1808 30 januari

Minister van Financiën Izaak Jan Alexander Gogel presenteert de Corporatiewet. Hiermee komt een officieel einde aan de Gilden.

Mei

Bij decreet van koning Napoleon wordt het Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten te Amsterdam en de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag gevestigd.

In Amsterdam wordt het 'Instituut voor Blinden' opgericht.

1809 1 februari

In het koninkrijk wordt een Wetboek van Strafrecht ingevoerd. Hiermee krijgt het land een modern strafrechtsysteem op basis van de Code Napoléon.

4 juni

Lodewijk Napoleon herstelt de economische betrekkingen tussen Nederland en Frankrijk.

17 juli

Keizer Napoleon ontdekt dat Lodewijk Napoleon de bepalingen van het Continentaal Stelsel heeft verzacht. De economische betrekkingen worden weer afgebroken en de douanelijn hersteld.

In het gehele land wordt bij Koninklijk Besluit het Metrieke Stelsel ingevoerd. Alle maten en gewichten van de verschillende districten worden geuniformeerd.

Augustus

De Engelsen bezetten Walcheren maar zijn gedwongen zich eind december weer terug te trekken.

1810 Maart

Frankrijk lijft Zeeland en het gebied ten zuiden van de Waal en Merwede in.

De Fransen verbieden de handel tussen het koninkrijk en Engeland.

Juli

Koning Lodewijk Napoleon doet onder druk van zijn broer Keizer Napoleon afstand van de Hollandse troon en vertrekt naar Oostenrijk.

4 juli

Franse troepen bezetten Amsterdam.

9 juli

Keizer Napoleon lijft middels het Decreet van Rambouillet het koninkrijk Holland in bij Frankrijk.

1811

Invoering van de burgerlijke stand en kadaster.

Keizer Napoleon maakt een reis door Holland.

De Engelsen veroveren Java als laatste kolonie van Holland.

1812

Napoleon trekt Rusland binnen. Van de 15.000 Hollandse dienstplichtigen keren slechts enkele terug.

1813 16-19 oktober

Napoleon wordt verslagen in de Volkerenslag bij Leipzig.

November

Geallieerde troepen trekken op in Holland. De Franse troepen zijn gedwongen zich terug te trekken.

20 november

Het 'driemanschap' Gijsbert Karel van Hogendorp (1762 - 1834), A.F.J.A. Graaf van der Duyn van Maasdam (1771 - 18848) en L. Graaf van Limburg Stirum (1758 - 1840) nemen het Voorlopig Bestuur op zich.

30 november

Prins Willem Frederik landt bij Scheveningen.

2 december

Prins Willem Frederik (1772 - 1843) aanvaardt in de Nieuwe Kerk in Amsterdam de soevereiniteit als constitutioneel vorst (Koning Willem I).

21 december

Willem I benoemt een commissie om een nieuwe grondwet te ontwerpen. De commissie staat onder leiding van Van Hogendorp.

1814 1 januari

Het eerste nummer van de Staatscourant loopt van de pers.

25 maart

Willem I verleent bij koninklijk besluit octrooi aan de Nederlandse Bank voor de uitgifte van bankbiljetten. Op 5 april worden de eerste bankbiljetten uitgegeven.

29 maart

Een vergadering van vooraanstaande burgers keurt het ontwerp Grondwet van de commissie Hogendorp goed.

De belangrijkste bepalingen uit deze grondwet zijn:

1.      De soeverein vorst wordt belast met de uitvoerende macht.

2.      De soeverein vorst moet lid zijn van de Nederlands Hervormde kerk.

3.      De wetgevende macht berust bij één Kamer.

4.      De Kamer wordt gekozen door de Staten der Provinciën.

5.      De vertegenwoordigers mogen geen bindend mandaat meekrijgen en mogen geen ruggespraak houden.

6.      De Kamer en de Koning hebben het recht van initiatief (om wetten in te dienen).

7.      De Kamer heeft een beperkt budgetrecht.

8.      De Provinciale Staten worden gekozen door de drie standen: ridderschap, vertegenwoordigers van de steden en vertegenwoordigers van het platteland.

23 mei

De Fransen geven hun laatste steunpunt, Delfzijl, op.

30 mei

De geallieerden sluiten met Lodewijk XVIII de eerste Vrede van Parijs. De grenzen van Frankrijk worden teruggebracht tot die van 1792.

21 juni

Met de "Acht artikelen van Londen" worden Nederland en België verenigd.

1 augustus

Willem I aanvaardt de soevereiniteit over België.

13 augustus

Nederland sluit een overeenkomst met Engeland over de teruggave van de koloniën. Niet teruggegeven worden: De Kaap, Ceylon, Demerary, Essequibo en Berbice.

7 november

De Staten-Generaal komen voor het eerst in gewone vergadering bijeen.

1814-1815

Congres van Wenen ter regeling van de Europese verhoudingen. Het groothertogdom

Luxemburg, met Nederland verbonden middels een personele unie, wordt lid van de Duitse Bond. Deze Bond is op dit congres opgericht en verbond 34 Duitse staten en 40 vrije steden.

1815 1 maart

De zondagsheiliging wordt bij wet geregeld.

16 maart

Willem Frederik geeft een proclamatie uit waarin hij zichzelf uitroept tot koning van de verenigde noordelijke en zuidelijke Nederlanden.

April

Een grondwetscommissie buigt zich over een nieuwe tekst in verband met de vereniging. Het concept wordt in Nederland door de Kamer aanvaard, maar in België afgewezen. De regering verklaart het concept toch als aanvaard door de thuisblijvers te beschouwen als voorstemmers en hetzelfde te doen met afgevaardigden die uitsluitend bezwaar hebben tegen de godsdienstvrijheid.

Belangrijkste bepalingen:

1.      De Staten-Generaal bestaan voortaan uit twee Kamers.

2.      De leden van de Eerste Kamer worden benoemd door de koning.

3.      De leden van de Tweede Kamer worden gekozen door Provinciale Staten.

4.      De leden van de Tweede Kamer krijgen het recht van initiatief.

5.      De Tweede Kamer bestaat uit 55 leden uit Nederland en 55 leden uit België.

6.      De Tweede Kamer zal beurtelings vergaderen in Den Haag en Brussel. De zittingen zijn openbaar.

7.      De koning hoeft niet langer Nederlands Hervormd te zijn.

8.      Het land wordt opgedeeld in 17 provincies.

20 april

De Oproerwet legt de persvrijheid aan banden. Onder Liberalen en van Zuid-Nederlandse zijde rijst verzet.

18 juni

Met de Slag van Waterloo wordt Napoleon definitief verslagen.

21 september

Willem I legt in Brussel de eed op de Grondwet af en wordt daarmee de eerste koning van de verenigde noordelijke en zuidelijke Nederlanden.

De Belgische bisschoppen verbieden het afleggen van de eed van trouw op de nieuwe Grondwet. Hierop nemen veel ambtenaren ontslag.

20 november

Tweede vrede van Parijs. Nederland krijgt nog enkele gebieden toegewezen: Bouillon, Chimay, Philippelville en Mariënbourg.

1816 27 februari

Na twaalf jaar dragen de Engelsen het gezag over Suriname weer over aan Nederland.

1 april

Regeringsreglement voor de Nederlands Hervormde Kerk wordt van kracht. De regering krijgt hiermee een vrij aanzienlijke invloed op de aanstelling van predikanten en de organisatie van de Kerk.

19 augustus

Java wordt door de Engelsen weer overgedragen aan Nederland.

7 november

Willem I ontslaat Van Hogendorp als secretaris van Staat en vice-president van de Raad van State, vanwege zijn openlijke kritiek op de koning.

1817

Misoogsten leiden tot ernstige aardappeltekorten. De regering verbiedt het verstoken van aardappels tot jenever.

1819 4 mei

De Nederlandse en Engelse regering sluiten een verdrag om de illegale slavenhandel tegen te gaan. In Paramaribo en Sierra Leone worden speciale gerechtshoven gevestigd om overtreders te veroordelen.

15 september

Taalbesluit. Dit besluit van de koning bepaalt dat vanaf 1823 in de Vlaamse provincies uitsluitend Nederlands gevoerd mag worden. Dit leidt tot een brede oppositiebeweging in het zuiden.

1820 10 april

De Brusselse advocaat en journalist Ferdinand van der Straeten wordt veroordeeld tot een boete van 3000 gulden, wegens het publiceren van een kritisch boek over de staatsinrichting van het koninkrijk.

De straatweg Amsterdam - Utrecht komt gereed.

1822 22 april

Anton Sinkel betrekt een nieuwe winkelpand aan de Nieuwendijk te Amsterdam. De winkel van Sinkel introduceert een geheel nieuwe winkelformule. De koopwaar is uitgestald in kasten met spiegelruiten, waardoor de klanten van buiten de handelswaar kunnen zien. Ook is het niet langer mogelijk om af te dingen. Alle artikelen hebben een vaste prijs.

1824 12 april

Oprichting van de Nederlandse Handelsmaatschappij NV. De bedoeling van deze maatschappij is om Nederland zijn grote aandeel in de wereldhandel terug te laten winnen. Na 1830 richt de maatschappij zich voornamelijk op Nederlands-Indië.

1826

Waarschijnlijk wordt in dit jaar de eerste 'fiets' in gebruik genomen. Dit voertuig was eigenlijk niet meer dan een variant op de houten loopfiets.

1827

In Tilburg gooien arbeiders van een spinnerij en vollerij de ruiten in. De aanleiding daarvoor was het plaatsen van een stoommachine.

1828 5 januari

Het eerste nummer van het Algemeen Handelsblad verschijnt. Het blad geeft met name handels- en zakennieuws. Vanaf 1 oktober 1830 wordt de formule gewijzigd en gaat de krant als eerste Nederlandse nieuwsblad verschijnen.

In België verenigen katholieken en liberalen zich in 'Het Verbond van de Rode en de Vierkante Muts'; in de volksmond 'het Monsterverbond' genoemd. De aanhangers zijn (nog) niet uit op onafhankelijkheid of aansluiting bij Frankrijk, maar willen (staatsrechtelijke) hervormingen.

1829 Januari

In zuiden komt een petitiebeweging op gang. De eisen betreffen de vrijheid van drukpers en onderwijs, de invoering van juryrechtspraak en de afschaffing van de belasting op het gemaal.

28 april

De Kamer neemt met grote meerderheid de nieuwe Drukperswet aan. Deze wet geeft meer vrijheid, maar gaat in ogen van velen niet ver genoeg.

De Kamer verwerpt de begroting als demonstratie tegen de koning. De spanning tussen het parlement en de koning loopt op. Het gaat hier met name over het Taalbesluit, persvrijheid en onderwijs.

1830

Willem I matigt de Perswet, de Taalbesluiten en versoepelt de regels van het onderwijs.

30 april

Louis Potter, het boegbeeld van de Belgische oppositiebeweging, wordt met twee medestanders door de rechtbank verbannen wegens opruiing tegen de regering.

Augustus

In Brussel breken relletjes uit na de opvoering van de opera 'La muette de Portici'. Deze opera, waarin de vrijheidsstrijd van de Napolitanen tegen de Spaanse overheersers wordt bezongen, wordt onder meer aangegrepen protestuiting tegen de strakke perswetten.

De notabelen van Brussel nemen de feitelijke macht over en eisen een bijeenkomst van de Staten-Generaal. Een afvaardiging van drie man vertrekt met een verzoekschrift naar Den Haag. Men eist een democratische uitvoering van de Grondwet en het herstel van de eerder geformuleerde grieven over o.a. de persvrijheid, het Taalbesluit en het onderwijs. Overleg leidt niet tot een oplossing.

23-26 september

Prins Frederik (1797 - 1881) probeert Brussel te bezetten. Na drie dagen van straatgevechten is het gedwongen zich terug te trekken naar Vilvoorden. In Brussel wordt dit als een overwinning gevierd en wordt een Voorlopig Bewind geïnstalleerd.

29 september

De Staten-Generaal besluiten Nederland en België te splitsen. Dit formele besluit komt te laat, want de Nederlanders worden al uit België verdreven.

4 oktober

Het Voorlopig Bewind uit Brussel proclameert de zelfstandige Belgische Staat. Hierop wordt besloten een Nationaal Congres bijeen te roepen.

4 november

Bijeenkomst van de grote mogendheden in Londen over de situatie in Nederland. Er wordt een wapenstilstand geproclameerd; beide partijen accepteren deze.

24 november

In Brussel besluit het Nationaal Congres de leden van het Huis van Oranje voor eeuwig van de troon uit te sluiten.

1831 11 januari

De conferentie van Londen vaardigt de januari-protocollen uit. Hiermee wordt de scheiding tussen Nederland en België geregeld. Willem I aanvaart de voorwaarden, maar het Belgische Nationaal Congres verwerpt ze.

Voornaamste bezwaren van de Belgen waren:

1.      Nederland behoudt de grenzen van 1790 en Luxemburg.

2.      België moet 16/31 van de staatsschuld overnemen.

5 februari

Op de Schelde in Antwerpen dreigt de kanonneerboot van Jan van Speijk (1802 - 1831) in Belgische handen te vallen. Hierop besluit hij het schip op te blazen door een lont in het kruitvat te steken. In Nederland wordt zijn dood als een heldendood gezien.

2-12 augustus

Nederland houdt een tiendaagse veldtocht in België, maar moet zich terugtrekken als de Fransen de Belgen te hulp komen.

Oktober

Nieuwe scheidingsovereenkomst opgesteld te Londen: de zgn. 24 artikelen van oktober. Deze overeenkomst is positiever voor Nederland. België aanvaardt de voorwaarden, maar Willem I wil nog meer en verwerpt ze.

1832

Engeland en Frankrijk sommeren Nederland de nog bezette Belgische gebieden op te geven. Als Willem I dit weigert, leggen zij een vlootblokkade op (november) en wordt de Antwerpse Citadel (nog in Nederlandse handen) door de Fransen gebombardeerd waarop deze opgegeven moet worden (23 december).

3 september

Een groot deel van Paramaribo gaat in vlammen op. De brand blijkt te zijn aangestoken door een groepje weggelopen slaven. Vijf van hen worden opgepakt en op vreselijke wijze om het leven gebracht.

Schippers uit Scheveningen veroorzaken een cholera-epidemie. Een groot deel van het dorp overlijdt en de badgasten vluchten weg. De ziekte verspreidt zich naar Den Haag en Rotterdam waar het een groot aantal slachtoffers eist.

Slaven krijgen recht op onderwijs. In Suriname wordt dit Koninklijk Besluit geboycot.

1833 21 mei

Londense conventie tussen Engeland, Frankrijk en Nederland. Er wordt besloten tot een wapenstilstand met een status quo van de territoriale indeling (België behoudt vooralsnog Limburg en Luxemburg onder haar gezag). Engeland en Frankrijk heffen hierop de vlootblokkade tegen Nederland op.

1837 1 januari

Het eerste nummer van het kritisch literaire tijdschrift 'De Gids, Nieuwe Vaderlandsche Letteroefeningen' verschijnt. Het blad is opgericht door de Amsterdamse koopman, dichter en schrijver Everhardus Johan Potgieter.

1838 Maart

Willem I verklaart akkoord te kunnen gaan met de 24 artikelen van oktober 1831.

April

De Kamer verwerpt met bijna algehele stemmen de aanleg van de spoorweg Amsterdam, Utrecht, Arnhem, Pruisische grens. Willem I gelast de aanleg bij Koninklijk Besluit.

Invoering van het Wetboek van Strafvordering, Wetboek van Koophandel, Het Burgerlijk Wetboek en het Wetboek van Burgerlijke Strafvordering. Hiermee is de Code Napoléon uit 1811 geheel vervangen.

1839 19 april

Definitief scheidingsakkoord tussen Nederland en België.

Belangrijkste bepalingen:

1.      Limburg en Luxemburg worden gedeeld, Willem I blijft groothertog van het groothertogdom Luxemburg.

2.      Nederlands Limburg en Luxemburg worden beiden lid van de Duitse Bond.

3.      België blijft voor altijd neutraal.

4.      België draagt jaarlijks 5 miljoen gulden af voor de rente en aflossing van de staatsschuld.

20 september

Opening van de eerste Nederlandse spoorweg tussen Amsterdam en Haarlem.

1840

Beperkte Grondwetsherziening als gevolg van de splitsing met België.

Belangrijkste bepaling is de invoering Strafrechtelijke ministeriële verantwoordelijkheid.

23 april

De Nieuwe Rotterdamsche Courant gaat als tweede dagblad in Nederland verschijnen. De krant bestond als sinds 1 januari, maar verscheen tot heden 3 keer per week. Journalistiek is de NRC zijn tijd vooruit door veel aandacht te besteden aan het brengen van primeurs.

7 oktober

Willem I treedt uit onvrede over de nieuwe Grondwet af als koning van Nederland.

20 oktober

Willem I wordt opgevolgd door zijn oudste zoon: koning Willem II (1792 - 1849). De inhuldiging vindt plaats in de Nieuwe Kerk te Amsterdam.

De provincie Holland wordt opgesplitst in Noord en Zuid-Holland.

1841 1 januari

De Duitsers Clemens en Brenninkmeijer openen hun eerste winkel aan de Oosterdijk in Sneek. In de winkel zijn stoffen en damesmantels te koop. Hun motto luidt: 'C&A is toch voordeliger'.

1845

Mislukking van de aardappeloogst leidt tot de invoering van de vrijhandel in graan. In een groot aantal plaatsen in het westen breken hongeronlusten uit.

1847 2 mei

Nog steeds honger in Nederland. In verband hiermee wordt in het hele koninkrijk een biddag gehouden.

1848 17 maart

Commissie ter herziening van de Grondwet onder leiding van de liberaal Johan Rudolf Thorbecke (1798 - 1872) ingesteld.

3 november

Invoering van een belangrijke nieuwe grondwet.

Belangrijkste artikelen:

1.      De Tweede Kamer, Provinciale Staten en gemeenteraden worden rechtstreeks gekozen volgens censuskiesrecht.

2.      De Tweede Kamer krijgt recht van amendement, interpellatie en enquˆte

3.      De Eerste Kamer wordt gekozen door Provinciale Staten, uit de hoogstaangeslagenen in de belasting.

4.      Alle vergaderingen van vertegenwoordigende lichamen worden openbaar.

5.      De ministeriële verantwoordelijke wordt ingevoerd. Dit wil zeggen dat de koning onschendbaar is, maar de ministers mede verantwoordelijk zijn voor zijn handelen en uitspraken.

6.      Invoering van de vrijheid van onderwijs, vrijheid van meningsuiting en drukpers, vrijheid van vereniging en vergadering, vrijheid van godsdienst (pauselijke besluiten hoeven niet langer door de regering goedgekeurd te worden: afschaffing recht van placet).

20 december

De uitslag van de verkiezingen wordt bekendgemaakt. De liberalen hebben met de katholieken een meerderheid tegenover één antirevolutionair, Guillaume Groen van Prinsteren (1801 - 1876), en enkele conservatieven.

1849 17 maart

Koning Willem II overlijdt te Tilburg aan een hartinfarct.

12 mei

In de Nieuwe Kerk te Amsterdam wordt prins Alexander Paul Frederik Lodewijk (1817 - 1890) als koning Willem III ingehuldigd.

De formatie van het ministerie Thorbecke verloopt uiterst moeizaam vanwege de antipathie tussen hem en de koning.

1850

Invoering Postwet. De Staat krijgt het monopolie op de postverzending.

1851

De invoering van de Gemeentewet van Thorbecke en de Onteigeningswet. Deze laatste was noodzakelijk geworden vanwege de aanleg van spoorwegen.

6 mei

In Suriname wordt een nieuw reglement voor de behandeling van slaven ingevoerd. Het beoogt de behandeling te verbetering.

26 oktober

'Het koninklijke Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schone Kunsten' wordt opgeheven. In de plaats van het Instituut treedt de 'Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen'.

1852

Het wordt mogelijk de post vooruit te frankeren met postzegels.

12 juli

De Haarlemmermeer is doorgelegd.

1853

De Paus besluit de RK-Kerkelijke hiërarchie te herstellen. Nederland krijgt vijf bisdommen: Utrecht, Haarlem, 's Hertogenbosch, Roermond en Breda. Dit leidt tot protesten onder protestanten.

April

Oprichting Aprilbeweging tegen het herstel van de RK-Kerkelijke hiërarchie.

15 april

Koning Willem III bezoekt Amsterdam en krijgt een petitie met 51.000 handtekeningen overhandigd met het verzoek zich uit te spreken tegen het herstel van de Kerkelijke hiërarchie. De regering Thorbecke had de koning gewaarschuwd geen uitspraken te doen vanwege de grondwettelijke vrijheid van godsdienst. Willem III verklaart echter in het openbaar, dat hij zeer geschrokken te is van het bericht uit Rome, maar dat hij helaas niets kan uitrichten vanwege de door hem verfoeide grondwet uit 1848. Het kabinet reageerde verontwaardigd en nam twee dagen later ontslag.

19 april

Aantreden van nieuw kabinet onder leiding van mr. Van Hall.

26 april

Willem III besluit de Tweede Kamer te ontbinden.

10 mei

Het kabinet protesteert bij het Vaticaan tegen het herstel van de Hiërarchie en verzoekt de instelling van de bisdommen Utrecht en Haarlem in te trekken.

17 mei

Verkiezingen. De tegenstanders van Thorbecke behalen een grote overwinning.

25 augustus

In de Tweede Kamer wordt de Wet op het toezicht op de Kerkgenootschappen aangenomen. De liberalen en katholieken stemmen tegen.

8 september

De Eerste Kamer keurt de Wet op het toezicht op de Kerkgenootschappen goed.

1854 29 juni

Lijfstraffen worden geschrapt uit het strafrecht. De doodstraf wordt beperkt tot ophanging boven een luik.

1856

Juli

Val van kabinet Van Hall over het onderwijs. Onenigheid met de Kamer (met name met Groen van Prinsteren) over het godsdienstonderwijs. Er wordt een nieuw kabinet gevormd onder leiding van Van der Brugghen.

1857 20 juli

De Tweede Kamer hecht haar goedkeuring aan de Lager Onderwijswet van Van Rappard. Groen van Prinsteren trekt zich teleurgesteld tijdelijk (tot 1862) terug uit de politiek.

1858

Het ministerie Van Brugghum dient zijn ontslag in. Rochussen vormt een nieuw ministerie.

1859 15 februari

In de Tweede Kamer wordt een tribune voor de parlementaire pers in gebruik genomen.

1860 1 januari

Officiële afschaffing van de slavernij in Nederlandsch-Indië.

16 februari

Het ministerie Rochussen treedt af. Er wordt een nieuw kabinet gevormd onder leiding van Van Hall.

27 juni

Aanvaarding Spoorwegwet van Van Hall. Deze wet regelt de aanleg van de spoorwegen door de staat, met een particuliere exploitatie. Op basis van deze wet worden in de komende jaren de spoorwegen fors uitgebreid.

Onder het pseudoniem Multatulie publiceert Eduard Douwes Dekker het boek 'Max Havelaar of de koffieveilingen der Nederlandsche Handelsmaatschappij'.

1861

Val van kabinet Van Hall. Het kabinet wordt opgevolgd door het kabinet Zuylen van Nijevelt. Dit kabinet treedt nog hetzelfde jaar af.

1862 10 februari

Thorbecke presenteert zijn tweede kabinet.

20 oktober

In Suriname wordt amnestie afgekondigd voor weggelopen slaven.

December

De Tweede Kamer besluit tot aanleg van de Nieuwe Waterweg en het Noordzeekanaal.

1863 1 juli

Officiële afschaffing van de slavernij in Suriname en op de Antillen.

1864

De Paus vaardigt de Encycliek 'Quanta Cura' met de 'Syllabus Errorum' uit. Dit zet druk op de samenwerking tussen liberale en katholieken.

25 juni

In Den Haag wordt de eerste paardetram in gebruik genomen.

1865 4 december

Thorbecke neemt ontslag als minister naar aanleiding van een konflikt met de minister van Koloniën over de invoering van een Wetboek van Strafrecht voor Nederlands-Indië.

1866

Aantreden van minderheidsministerie Van Zuylen van Nijevelt.

17 september

Minister Mijer van Koloniën treedt onverwacht af en wordt direct daarop benoemd tot gouverneur-generaal van Nederlandsch-Indië.

27 september

De Kamer spreekt zich uit tegen de gang van zaken rondom minister Mijer. Dit wordt neergelegd in de Motie Keuchenius. Hierop wordt de Kamer ontbonden.

10 oktober

Koning Willem III geeft een stemadvies om een volksvertegenwoordiging te kiezen in overeenstemming met de samenstelling van de regering.

31 oktober

Verkiezingen Tweede Kamer. Een aantal liberalen worden niet herkozen.

1867

Willem III onderhandelt met keizer Napoleon III over de verkoop van Luxemburg.

3 april

De Duitser Bismarck dreigt met oorlog als Luxemburg aan Frankrijk wordt afgestaan. Hierop trekt Willem III zijn goedkeuring voor de verkoop in.

11 mei

Op een conferentie te Londen wordt de Luxemburgse kwestie geregeld. Luxemburg en

Limburg worden vrijgemaakt uit de Duitse Bond. De neutraliteit van Luxemburg wordt door de grote mogendheden en Nederland erkend.

26 november

De Tweede Kamer verwerpt de begroting van Buitenlandse Zaken uit protest tegen de gegarandeerde neutraliteit van Luxemburg. De Kamer wordt ontbonden en de koning weigert de ontslagaanvraag van het kabinet Van Zuylen van Nijevelt.

1868 11 januari

Zeven Friezen weten binnen één dag door de elf Friese steden te schaatsen (eerste officieuze Elfstedentocht).

23 januari

De verkiezingsuitslag versterkt de oppositie in de Tweede Kamer.

23 maart

Het Kamerlid Blussé krijgt zijn motie aangenomen waarin wordt uitgesproken dat de kamerontbinding niet in het landsbelang was.

28 april

De begroting van Buitenlandse Zaken wordt opnieuw verworpen. De regering treedt enkele weken later (15 mei) af. Hiermee is de ministeriële verantwoordelijke definitief geregeld: als er een meningsverschil is tussen de Kamer en de regering, dient de regering af te treden.

Juli

De Nederlandse bisschoppen vaardigen een mandement uit over het onderwijs. Het openbaar onderwijs wordt afgewezen. Dit leidt tot een verdere scheiding van liberalen en katholieken.

1869 1 juli

Afschaffing van het Dagbladzegel. Deze belasting op dagbladen kon voor sommige kranten oplopen tot 55 procent van de bruto-opbrengst. Als gevolg van deze maatregel zijn de kranten goedkoper geworden en hebben zij een grotere oplage en verspreiding weten te realiseren.

30 augustus

Een groep rondom de typografen Michon, Van den Berg, Wollring, Ansing, Maagdenburg en Assenbroek sluit Nederland aan bij de Internationale Arbeiders Associatie (De Internationale). De groep heeft een gematigd standpunt in vergelijking met de uitgangspunten van de Internationale.

Na zes jaar vergaderen komt een Staatscommissie tot de conclusie dat de kinderarbeid niet moet worden aangepakt. Voornaamste argument is dat de gezinnen het inkomen van de kinderen niet kunnen missen en de kinderen anders op straat gaan zwerven, werken en bedelen.

1870 19 januari

De industrieel Petrus Regout uit Maastricht, berucht om de slechte arbeidsomstandigheden voor met name vrouwen en kinderen in zijn glas- en aardewerkfabrieken, maakt bekend dat hij niet langer kinderen onder de 10 jaar zal aannemen.

In Sappermeer wordt Alleta Jacobs als eerste vrouw toegelaten tot de HBS. Dit wordt gezien als een begin van de vrouwenemancipatie. De feministe Bestie Perk richt het vrouwenblad 'Onze Roeping' op.

In Nederlandsch-Indië wordt het cultuurstelsel afgeschaft. Hierdoor wordt het mogelijk particuliere bedrijven op eigen grond te stichten (ook door Indiërs).

Het vooraf frankeren van poststukken met postzegels wordt verplicht.

20 mei

De Tweede Kamer aanvaardt het wetsontwerp waarmee de doodstraf wordt afgeschaft. In het militaire strafrecht blijft ze voor bepaalde misdrijven gehandhaafd.

Juli

Vanwege de oplopende spanningen tussen Frankrijk en Duitsland worden enkele lichtingen van het Nederlandse leger gemobiliseerd om de neutraliteit te handhaven.

1871 1 januari

Het ministerie van Eredienst wordt opgeheven. Hiermee is de scheiding tussen kerk en staat een feit.

3 januari

Het ministerie Bosse-Fock wordt omgevormd tot een nieuw kabinet Thorbecke. Dit kabinet neemt zich voor de defensie te verbeteren, want tijdens de mobilisatie zijn veel onvolkomenheden aan het licht gekomen.

Het kabinet Thorbecke besluit het gezantschap bij het Vaticaan op te heffen. Dit leidt tot de definitieve breuk tussen de liberale en katholieken.

Zomer

In Amsterdam breekt een pokkenepidemie uit: ongeveer 2000 slachtoffers.

Alleta Jacobs start als eerste vrouwelijke student een universitaire studie. Zij studeert medicijnen aan de Universiteit van Groningen.

1 oktober

Oprichting van het Algemeen Nederlands Werkliedenverbond te Utrecht. Dit is de eerste nationale vakbond van Nederland. Het ANWV staat onder leiding van de meubelmaker Heldt en stelt zich gematigd op: werkstakingen worden afgewezen.

1872 9 maart

Opening van de Nieuwe Waterweg. Hierdoor wordt de groei van de Rotterdamse haven sterk gestimuleerd.

12 april

Het Coalitieverbod wordt ingetrokken. Hierdoor wordt de oprichting van vakbewegingen officieel toegestaan.

Mei

De eerste druk van het Nieuw Woordenboek der Nederlandsche Taal van Van Dale verschijnt.

5 juni

Johan Rudolf Thorbecke (14-1-1798) overlijdt.

In ons land wordt de eerste margarine geproduceerd.

In Aalsmeer wordt de eerste verwarmde kas in gebruik genomen.

1873

De wereldeconomie zakt in. Nederland ondervindt hiervan de gevolgen middels lagere lonen en werkloosheid, maar de opbouw van de moderne kapitalistische economie gaat gestaag door.

1874 15 oktober

Met het inwerkingtreden van de initiatiefwet van S. van Houten wordt de fabrieksarbeid van kinderen beneden de 12 jaar verboden. Dit is de eerste sociale regeling in ons land.

1875

Invoering van de Gouden Standaard. Dat wil zeggen dat tegenover iedere gulden een vaste hoeveelheid goud staat. Het gouden tientje wordt de standpenning. Zilveren munten mogen niet langer vrij worden gemaakt. De zilveren guldens en rijksdaalders houden wel hun onbepaalde betaalkracht.

1876 13 mei

De spoorlijn tussen Amersfoort en Zutphen wordt opgesteld.

1 november

Het Noordzeekanaal wordt in gebruik gesteld.

1878

De Wet op het Lager Onderwijs van Kappeyne van de Coppello wordt aanvaardt. Dit

wetsontwerp zorgt voor veel verbetering, maar maakt de subsidiëring van het bijzonderonderwijs niet mogelijk. Dit leidt tot protest uit protestante en katholieke hoek.

3 augustus

Koning Willem III krijgt een petitionnement met 300.000 handtekeningen overhandigd met het verzoek de Wet op het Lager Onderwijs niet te tekenen.

17 augustus

Koning Willem III bekrachtigt de Wet op het Lager Onderwijs.

De gang van zaken rondom de Wet op het Lager Onderwijs brengt de antirevolutionairen - onder leiding van Abraham Kuyper (1837 - 1920) - en de katholieken - onder leiding van Hermanus Schaepman (1844 - 1903) - ertoe om bij de verkiezingen samen te gaan werken.

In dit jaar begint een internationale agrarische crisis. Dit leidt er in ons land toe dat er vanuit het platteland een trek naar de steden gaat ontstaan.

1879

Oprichting van de eerste politieke partij: de Antirevolutionaire Partij (ARP) onder leiding van Abraham Kuyper. Kuyper heeft ook het Program van de partij geschreven.

15 januari

Bij wijze van proef wordt de Dam in Amsterdam elektrisch verlicht. Dit onder grote belangstelling van het publiek.

11 juni

In Parijs overlijdt de troonopvolger prins Willem onder mysterieuze omstandigheden. Prins Alexander wordt hierdoor eerst troonpretendent.

1880

Oprichting van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Abraham Kuyper is de drijvende kracht achter deze instelling. Bij de opening spreekt hij de bekende rede 'Soevereiniteit in eigen kring' uit.

31 augustus

Geboorte van prinses Wilhelmina (1880 - 1948).

1881 1 juni

In Amsterdam opent de Nederlandse Bell Telefoon Maatschappij haar eerste centrale. Ze heeft 49 abonnees. Later in het jaar wordt ook in Rotterdam een centrale geopend.

H. Gerard en Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846 - 1919) richten de Sociaal-Democratische Bond (SDB) op.

De derde zoon uit het eerste huwelijk van Willem III overlijdt.

1883 1 juli

Oprichting van de Nederlandse Vélocipëdisten Bond. Deze fietsersbond wordt in 1885 omgedoopt tot de Algemeene Nederlandsche Wielrijdersbond (ANWB).

1884 23 maart

De regering weigert de Sociaal-Democratische Bond rechtspersoonlijkheid te verlenen. Hierdoor kan de Bond geen congressen meer houden.

Overlijden van prins Alexander, de tweede zoon uit het eerste huwelijk van Willem III. Hierdoor wordt prinses Wilhelmina eerste troonopvolgster.

Beperkte herziening Grondwet.

Onder andere wordt de bepaling geschrapt dat tijdens een regentschap geen herziening van de Grondwet mag plaatsvinden. Dit mede tegen de achtergrond van de leeftijd van prinses Wilhelmina, waardoor een lange periode van regentschap noodzakelijk zal zijn.

1885

De liberale kiesverenigingen gaan samenwerken in de Liberale Unie.

Het nieuwe Kamerlid Heldt is als de eerste vertegenwoordiger van arbeiders gekozen. Heldt is voorzitter van het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond.

Onder redactie van Frederik van Eden, Frank van der Goes, Willem Kloos, Willem Paap en Albert Verwey verschijnt het eerste nummer van het socialistisch georiënteerde literaraire tijdschrift De Nieuwe Gids. Het tijdschrift is de spreekbuis van de literaire stroming De Tachtigers.

1886 29 april

Aan de Kinderdijk wordt de eerste elektriciteitscentrale geopend. Er wordt stroom geleverd aan 295 aansluitingen in Nieuw-Lekkerland en Alblasserdam.

26 juli

Palingoproer in Amsterdam. De politie grijpt in bij en volksvermaak in de Jordaan. Daar wordt het zgn. palingtrekken georganiseerd. Een levende paling wordt aan een touw gebonden en over de gracht getrokken. Hieronder wordt met bootjes doorgevaren. Wie het eerste de kop van de paling aftrekt zonder in het water te vallen heeft gewonnen. De politie schiet 26 personen (veelal van achteren) dood.

1 september

Het Wetboek van Strafrecht wordt ingevoerd. Hiermee wordt het laatste Napoleontische wetboek vervangen.

13 oktober

De Tweede Kamer besluit tot het instellen van een parlementaire enquête naar kinderarbeid en sociale toestanden in fabrieken.

1887 1 mei

Willem Vroom en Anton Dreesman openen hun eerste manufacturenhandel in de Weesperstraat te Amsterdam.

17 juni

De Tweede Kamer herziet de Grondwet

Voornaamste bepalingen:

1.      Vervangen van het censuskiesrecht door 'kentekenen van geschiktheid en maatschappelijke welstand' (uit te werken in een Wet in formele zin). Het aantal kiezers verdrievoudigt op basis hiervan (ongeveer 300.000)

2.      Kiesrecht blijft voorbehouden aan mannen.

3.      De Tweede Kamer krijgt 100 leden, die om de vier jaar gelijktijdig worden gekozen.

4.      De Eerste Kamer krijgt 50 leden.

5.      De voorwaarden om lid van de Eerste Kamer te worden, worden uitgebreid tot 'zij die een hoog ambt bekleden'.

Oprichting van het Amsterdamse Concertgebouworkest.

Albert Heyn neemt de winkel van zijn vader in Oostzaan over.

1888 Maart

Bij de verkiezingen behalen de katholieken en antirevolutionairen een meerderheid. Ook de SDB-er Domela Nieuwenhuis wordt gekozen.

12 april

Opening Amsterdamse Concertgebouw.

2 december

Opening van het Koninklijk Nederlandsche Circus Carré aan de Amstel te Amsterdam.

De Roomsche-Katholieke Werkliedenvereniging wordt opgericht.

1889 Juli

Domela Nieuwenhuis vertegenwoordigt de Nederlandse groep in Parijs bij de oprichting van de Tweede Internationale.

September

Door een wijziging van de Lager Onderwijswet wordt het mogelijk om subsidie te geven aan het bijzonder lager onderwijs. De gemeenten zijn echter niet verplicht ook bij te dragen, hierdoor blijft er verschil bestaan.

8 december

Oprichting van de Nederlandse Voetbal- en Athletiekbond (NVAB).

De Arbeidswet van Ruys de Beerenbrouck scherpt door voorwaarden voor arbeid van

kinderen,  jeugdigen (tot 16 jaar) en vrouwen aan. Bovendien wordt de wet nu gehandhaafd door de op te richten Arbeidsinspectie.

De feministe Wilhelmina Drucker (1847 - 1925) richt de 'Vrije Vrouwen Vereniging' op.

1890 29 juli

Vincent van Gogh (1853 - 1890) pleegt zelfmoord.

November

Koning Willem II overlijdt. Zijn vrouw Emma wordt regentes voor haar tienjarige dochter, prinses Wilhelmina.

1891

Bij de verkiezingen winnen de liberalen. Hierdoor komt het conservatieve kabinet Mackay ten val.

15 mei

In Eindhoven wordt de gloeilampenfabriek Philips opgericht. In maart 1892 zullen de eerste gloeilampen geproduceerd worden.

1892

Enkele afgescheiden groepen van de Nederlands Hervormde Kerk verenigen zich in de 'Gereformeerde Kerken in Nederland'.

1893

Oprichting van het Nationaal Arbeids-Secretariaat (NAS). De vakbond ontwikkelde zich tot een syndicalistische organisatie, hetgeen de populariteit niet ten goede kwam.

5 juni

Oprichting van de Vereeniging voor Eerste Hulp bij Ongelukken.

1893-1894

Een zware internationale crisis zorgt voor grote werkloosheid in ons land.

1894

In de politiek begint een strijd tussen de zgn. Takkianen en Anti-Takkianen. Centraal in dit dispuut staat het ontwerp van de Kieswet van minister Tak. Deze kieswet is een uitwerking van de Grondwetsherzieningen van 1887. Tak stelt in zijn wetsontwerp voor de 'kentekenen van geschiktheid en maatschappelijke welstand', die de basis vormen voor het kiesrecht, in te vullen als 'het kunnen voorzien in eigen onderhoud en kunnen lezen en schrijven'. De onenigheid over deze interpretatie loopt door alle partijen heen en zorgt zelfs voor een scheuring in de ARP en de Liberale Unie. De verkiezingen na een Kamerontbinding over een amendement op het ontwerp leidt tot een meerderheid voor de Anti-Takkianen, die minder ver willen gaan. Het wetsontwerp verdwijnt van de agenda.

Oprichting van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP).  Leider is Piet Jelles Troelstra (1860 - 1930), één van de zogenaamde 'twaalf apostelen',

Oprichting van de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht.

1896

Van Houten komt met een nieuw ontwerp voor een Kieswet. Hij stelt een groot aantal groepen potentiële kiezers voor: belasting-, woon-, loon-, pensioen-, grootboek-, spaarbank- en examenkiezers. Hierdoor komt het aantal kiesgerechtigden op ruim 50 procent van de volwassen mannelijke bevolking.

5 mei

In Tivoli te Utrecht besluiten de Roomsch-Katholieke kiesverenigingen tot landelijke samenwerking op basis van het programma van Schaepman. Deze samenwerking zal leiden tot de oprichting van de Roomsch-Katholieke Staatspartij (RKSP) in 1926.

De eerste auto in Nederland. Onduidelijk is of de eerste auto werd bestuurd door een zeker notaris Bacx of door de Haagse fotograaf Adolphe Zimmermans, die op 19 mei persoonlijk zijn Benz Victoria (een voertuig met een max. snelheid 20 km/uur) in ontvangst nam.

1898 1 mei

Oprichting van het Algemeen Nederlands Verbond. Deze organisatie propageert de

Groot-Nederlandse gedachte.

2 juli

Afschaffing van het recht van remplaçantenstelsel in de dienstplicht. Nederland kent al sinds 1579 (Unie van Utrecht) de dienstplicht, maar de dienstplichtige mocht een vervanger sturen (een remplaçant).

6 september

Inhuldiging van koningin Wilhelmina te Amsterdam.

Verschillende landbouwkredietinstellingen richten twee nieuwe banken op: De Coörporatieve Raiffeisenbank te Utrecht en de Coörporatieve Centrale Boerenleenbank te Eindhoven.

1899 18 mei

Op initiatief van tsaar Nicolaas II wordt in Huis ten Bosch de eerste internationale vredesconferentie gehouden. Besloten wordt onder meer dat er in Den Haag een Permanent Internationaal Hof van Arbitrage wordt gevestigd.

1900 30 maart

De Kamer aanvaardt de Leerplichtwet. Invoering van de leerplicht voor alle kinderen vanaf 7 jaar. Het onderwijs hoeft echter niet op school onderwezen te worden. Op basis van de wet mag ook dit ook door b.v. een gouvernante thuis gebeuren.

2 april

Eerste nummer van 'Het Volk. Dagblad voor de Arbeiderspartij' van de SDAP verschijnt.

Amsterdam gaat als eerste stad over tot het elektrificeren van het tramnet.

1901

Oprichting van de Vrijzinnig-Democratische Bond. Deze partij had een links liberaal programma (staatspensioen en algemeen kiesrecht).

1903 29-31 januari

Spoorwegstaking. In reactie hierop komt het kabinet Kuyper met een wetsontwerp die stakingen van arbeiders in bepaalde bedrijven en ambtenaren strafbaar stelt. Vervolgens wordt op 9 april een algehele staking uitgeroepen. Deze mislukt.

20 april

Mr. A.E. van den Hoek-Kok wordt als eerste vrouwelijke advocaat beëdigd.

1905 22 april

Oprichting van de Vereeniging tot Behoud van Natuurmonumenten.

De behandeling van de Hoger-onderwijswet van Kuyper leidt tot een unicum in de Nederlandse parlementaire geschiedenis; de ontbinding van de Eerste Kamer.

1906 1 januari

Invoering van het verplichte rijbewijs voor het besturen van motorvoertuigen.

1 januari

Oprichting van het Nederlandsch Verbond van Vakvereenigingen (NVV).

1907 7 september

Filmpionier A. Nögerath opent in Amsterdam zijn Bioscope-Theater. De eerste bioscoop in ons land.

Ontstaan van Shell door een fusie tussen de Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij en de Engelse Shell.

1908 9 juni

De oprichting van de Christelijk Historische Unie door afgescheiden ARP-ers. Leider Jhr. A.F. de Savornin Lohman (1837 - 1934).

1 oktober

Opening van de eerste elektrische spoorweg: de Hofpleinlijn tussen Rotterdam en Den Haag.

1909 2 juli

Oprichting van het Christelijk Nationaal Vakverbond (CNV)

De Sociaal-Democratische Partij (SDP) splitst zich van de SDAP af. De SDP is de voorloper van de Communistische Partij Nederland. Leidinggevende figuren: Willem van Ravesteyn, David J. Wijnkoop en Jan C. Ceton.

18 juli

Oprichting van het Roomsch Katholiek Vakbureau: een samenwerking van lokale katholieke vakorganisaties.

1911 Zomer

In Amsterdam en Rotterdam breekt een langdurige algemene zeeliedenstaking uit. Bij rellen met de politie vallen gewonden.

1912 7 februari

De eerste officiële Elfstedentocht wordt gewonnen door Coen de Koning.

12 september

Oprichting van het Nederlandsch Olympisch Comité.

1913

Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer behalen de liberalen en socialisten een overwinning. Het is bijna onmogelijk om een kabinet te vormen omdat de SDAP niet wil deelnemen. Cort van der Linden wordt voorman van een extraparlementair kabinet.

28 augustus

Koningin Wilhelmina opent het Vredespaleis in Den Haag.

1914 1 augustus

Algemene mobilisatie.

3 augustus

Om grote prijsstijgingen en de export van levensmiddelen tegen te gaan, wordt de Levensmiddelenwet van kracht.

5 augustus

Besluit tot uitgifte van Zilverbons om een dreigend tekort aan betaalmiddelen te voorkomen.

Na de val van Antwerpen trekken zo'n 1 miljoen Belgische vluchtelingen naar Nederland.

1915 2 september

De Rooms-Katholieke werkgevers richten de Algemeene Roomsch-Katholieke Werkgeversvereniging (ARKWV) op.

Invoering van de inkomstenbelasting.

1916

Instelling van de Postcheque- en Girodienst.

1917 10 februari

Dr. Johanna Westerdijk wordt Utrecht ge‹naugureerd als eerste vrouwelijke  hoogleraar (in de plantenziektekunde).

26 februari

In Utrecht opent de eerste Jaarbeurs haar deuren.

Door het torpederen van Nederlandse schepen en de mijnen op de Noordzee wordt de schaarste aan voedsel in Nederland steeds groter. In Amsterdam leidt dit in de zomer tot het aardappeloproer.

November

Belangrijke herziening van de Grondwet.

Voornaamste bepalingen:

1.      Invoering van algemeen mannenkiesrecht. Bij wet in formele zin kan ook het vrouwenkiesrecht worden ingevoerd.

2.      Gelijke eisen ten aanzien van het passieve kiesrecht voor Eerste en Tweede Kamer.

3.      Verplichte opkomstplicht.

4.      Invoering evenredige vertegenwoordiging (afschaffing districtenstelsel).

5.      Het openbaar en bijzonder vormend algemeen onderwijs worden financieel gelijkgesteld.

6.      Het compromis over het algemene kiesrecht en het financieel gelijkstellen van openbaar en bijzonder onderwijs wordt de pacificatie genoemd.

15 december

De liberaal Treub richt de Liberale Bond op.

1918 Maart

De geallieerden confisceren de Nederlandse koopvaardijvloot. De regering durft niet hard te protesteren omdat ze van deze partijen afhankelijk is voor de invoer van levensmiddelen.

18 maart

Vanuit de SDAP wordt de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC) opgericht.

24 april

Oprichting van de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) door ds. Kersten.

Juli

Liberalen leiden bij de Tweede Kamerverkiezingen een grote nederlaag. De fractie wordt meer dan gehalveerd.

11 november

Troelstra (SDAP) roept de arbeiders op om de macht te grijpen. Deze 'revolutie' mislukt volledig.

17 november

Troelstra geeft toe dat hij de situatie verkeerd heeft ingeschat en dat de 'revolutie' een vergissing was.

De Sociaal Democratische Partij (SDP) wijzigt haar naam in Communistische Partij Holland.

18 november

Op het malieveld in Den Haag houden aanhangers van de regering een grote demonstratie.

De bisschoppen verbieden het lezen van socialistische geschriften en het lidmaatschap van socialistische organisaties.

1919 11 juli

Het parlement aanvaardt de Arbeidswet. Deze wet verbiedt arbeid door kinderen beneden de 14 jaar en beperkt de werktijden tot acht uur per dag en maximaal 45 uur per week.

18 september

De Vrijzinnig-Democraat Marchant weet zijn initiatiefwetsontwerp aangenomen te krijgen. Hierdoor wordt het actief en passief vrouwenkiesrecht ingevoerd.

7 oktober

Oprichting van de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij (KLM). Dit is de eerste nationale luchtvaartmaatschappij ter wereld.

6 november

De Nederlandsche Radio-Industrie heeft een wereldprimeur met de eerste van tevoren aangekondigde radio-uitzending. Het betreft het programma 'Soiré Musicale'.

Invoering van de Invaliditeitswet. Hierdoor zijn arbeiders verzekerd van een uitkering.

1920 16 januari

Nederland sluit zich aan bij de Volkenbond, die op deze datum haar werkzaamheden aanvangt.

17 mei

Het eerste (gehuurde) vliegtuig van de KLM landt op Schiphol.

11 december

De Staat neemt de particuliere spoorwegmaatschappijen over. Hierdoor ontstaat één nationale spoorwegmaatschappij.

13 december

De Algemene Vergadering van de Volkenbond besluit tot het oprichten van een Internationaal Hof van Justitie met als zetel Den Haag.

1921 21 april

De Unie-Liberalen, de Vrije Liberalen en de Economische Bond gaan samen op in de

Vrijheidsbond. De Vrijzinnig-Democratische Bond sluit zich niet aan.

27 april

In de Amsterdamse gemeenteraad worden twee straatlopers van de antidemocratische

Rapaillepartij gekozen: 'Hadjememaar' (Cornelis van Gelder) en Bertus Zuurbier.

Initiatiefnemers van de Rapaillepartij zijn de anarchisten Rijders en Erich Wichman. Wichman gaat later een prominente rol spelen in de fascistische stroming.

1 oktober

Het eerste nummer van De Volkskrant verschijnt.

1921-1924

Nederland beleeft een economische recessie. De werkloosheidskassen van de vakbewegingen zijn leeg. Vanuit de regering wordt voorzichtig steun gegeven. Dit leidt ertoe dat de regering een steunregeling opstelt.

1922 21 maart

De Nederlandse vereniging De Rijwiel en Automobiel Industrie (RAI) betrekt haar

tentoonstellingsruimte aan de Ferdinand Bol.

18 mei

De Arbeidswet wordt aangepast door de Kamer. Hierdoor wordt de werktijd weer verlengd tot 8,5 uur per dag en maximaal 48 uur per week.

29 december

Herziening van de Grondwet afgekondigd.

Belangrijkste artikelen:

1. Het algemeen vrouwenkiesrecht wordt in de tekst opgenomen.

2.De term koloniën wordt vervangen door Nederlandsch-Indië, Suriname en Ned. Antillen.

3.  Het wordt mogelijk om niet in de Grondwet genoemde publiekrechtelijke instellingen in te stellen.

4. Het koningschap wordt gekoppeld aan de nakomelingen van koningin Wilhelmina.

5. De Staten-Generaal moeten een oorlogsverklaring vooraf goedkeuren.

Onder leiding van Hugues Sinclair de Rochemont en Alfred Haighton wordt het fascistisch georiënteerde Verbond van Actualisten opgericht.

1923 13 juli

De Wet Gewetensbezwaren maakt het mogelijk voortaan burgerlijke taken uit te voeren in plaats van de militaire dienstplicht. De burgerlijke dienstplicht duurt 12 maanden langer dan de militaire dienstplicht.

17 oktober

In Nijmegen wordt de Rooms Katholieke Universiteit geopend.

26 oktober

Het ontwerp Vlootwet wordt verworpen met één stem verschil. De Vlootwet beoogde de defensie van Nederlandsch-Indië te verbeteren door de vloot sterk uit te breiden. De kosten van de eerste fase van de vlootbouw waren geraamd op 500 miljoen. Tegen het ontwerp is op 23 december door 80.000 mensen in Amsterdam gedemonstreerd. Daarna is een petitionnement ingediend met 1,3 miljoen handtekeningen. De verwerping van het ontwerp leidt tot een langdurige kabinetscrisis.

Met de Arbeidsgeschillenwet wordt een college van rijksbemiddelaars ingesteld om stakingen en onoplosbare conflicten te voorkomen.

1924 21 juni

Oprichting van de Nederlandsche Christelijke Radio-Vereeniging (NCRV). Op 24 december verzorgt zij haar eerste uitzending. De zender wordt hen verhuurd door de Nederlandsche Seintoestellenfabriek.

24 november

De KLM voert een eerste geslaagde vlucht naar Nederlandsch-Indië uit.

Oprichting van de Nationale Unie onder leiding van F.C. Gerretson. Dit was een rechtsautoritaire organisatie.

1925 3 april

Nederland sluit een verdrag met België over de waterwegen. Er ontstaat een brede protestbeweging tegen dit verdrag. De oppositie loopt door alle partijen heen.

10 augustus

Borculo wordt getroffen door een cycloon. Er vallen vier doden en tientallen gewonden. Tweeduizend mensen worden dakloos.

1 november

Oprichting van de Vereeniging van Arbeiders Radio Amateurs (VARA).

Ingebruikname van de Hoogovens te IJmuiden.

Oprichting van het Roomsch Katholiek Werklieden Verbond (RKWV).

1926 15 juli

Oprichting van de Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep (VPRO).

11 november

Met een krappe meerderheid aanvaardt de Tweede Kamer het Verdrag met België over de waterwegen.

Invoering van wegenbelasting.

1927 Maart

Minister Karnebeek van Buitenlandse Zaken treedt af omdat de Eerste Kamer het Verdrag met België over de waterwegen verwerpt.

9 december

Eerste nummer van het tijdschrift 'De Bezem. Fascistisch Weekblad voor Nederland' verschijnt. Als financier treedt  Alfred Haighton op.

1928 1 januari

Door het samengaan van de Algemene Nederlandsche Radio Omroep (ANRO) en de

Nederlandsche Omroep Vereeniging (NOV) ontstaat de Algemene Vereeniging Radio Omroep (AVRO).

30 januari

Tussen Nederland en de Verenigde Staten wordt een draadloze telefoonverbinding geopend.

Februari

De Post, Telegraaf en Telefoon worden ondergebracht in één bedrijf: de PTT.

Juli-Augustus

In Amsterdam worden de negende Olympische Spelen gehouden. Nederland wint zes gouden, negen zilveren en vier bronzen medailles.

1929

Beurskrach in New York is de start van een diepe economische depressie die tot ver in de jaren dertig doorgaat en grote politieke gevolgen heeft.

1930 1 januari

Door een fusie tussen de Nederlandsche Margarine-unie van Van den Bergh en Jurgens en het Engelse concern Lever-Brothers ontstaat Unilever.

15 mei

Met het Zendtijdenbesluit wordt een einde gemaakt aan het vrije gebruik van de ether. De zendtijd wordt gelijkelijk verdeeld onder de VARA, NCRV, KRO en AVRO. Daarnaast krijgt de VPRO enkele uren zendtijd. Bovendien wordt er een Radio Omroep Controle Commissie ingesteld. Deze commissie moet alle gesproken teksten van tevoren goedkeuren. Met name vanuit de AVRO leidt dit tot grote protesten en massale demonstraties.

1931 22 januari

De VARA verzorgt experimentele televisie-uitzendingen.

23 december

De Tweede Kamer aanvaardt de Crisis-invoerwet. Door deze wet wordt de import van goederen beperkt om zo de eigen productie te stimuleren.

Oktober

Oprichting van het Verbond van Dietsch Nationaalsolidaristen (VERDINASO).

14 december

Oprichting van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB).

16 december

Oprichting van de Nationaal-Socialistische Nederlandsche Arbeiders Partij (NSNAP).

De werkloosheid neemt sterk toe.

1932 Januari

Vanaf heden moeten werklozen dagelijks stempelen om in aanmerking te komen voor steun. Stempelen kan bij de penningmeester van hun vakbond, de gemeentesecretarie of bij aparte stempellokalen.

10 mei

Het kabinet besluit dat Het Wilhelmus het officiële Nederlandse volkslied wordt.

28 mei

De Afsluitdijk is gedicht. De Zuiderzee wordt op 20 september officieel omgedoopt tot IJsselmeer. Het noordelijke deel van de Zuiderzee heet voortaan Waddenzee.

29 juni

J. Baars richt de Algemeene Fascistenbond op.

Oprichting van het Verbond van Nationaal Herstel. Een autoritaire rechtse partij. Bij de verkiezingen van 1933 wint het Verbond één zetel in de Kamer. De vertegenwoordiger mr. dr. Westermann treedt later toe tot de NSB.

Oprichting van de Nederlandse tak van het Verbond van Dietsch Nationaal-Solidaristen: een fascistisch georiënteerde organisatie die de Groot-Nederlandse gedachte uitdraagt.

1933 30 januari

De regering verbiedt het toetreden van militairen tot de WA van de NSB.

4 februari

Muiterij op de militaire kruiser "De Zeven Provinciën".

15 juli

Het uniformverbod wordt van kracht.

28 december

Ambtenaren mogen niet langer lid zijn nationaal-socialistische en communistische organisaties.

Met het aantreden van het kabinet Colijn II wordt ook een ministerie van Sociale Zaken opgericht. Dit departement wordt onder andere belast met de uitkering van de werkloosheidsuitkeringen.

Enkele fascistische organisaties gaan op in de Corporatieve Concentratie. Deze organisatie valt als gevolg van onderlinge machtstrijd tussen de verschillende 'Leiders' echter al snel weer uiteen.

1934 2 februari

Publicatie van een Herderlijk schrijven van de katholieke bisschoppen tegen de NSB.

13 april

Verschijning van het eerste nummer van het ge‹llustreerde damesweekblad 'Libelle'.

29 april

Laatste werkdag van Anton Mussert als hoofdingenieur van Provinciale Waterstaat in Utrecht (ontslagen vanwege het Ambtenarenverbod).

Vanaf 4 Naar aanleiding van een protestvergadering van Het Werklozen strijdcomitte breekt in de Jordaan een oproer uit. Na enkele dagen van schermutselingen tussen burgers en politie, mariniers en infanteristen bleken 7 doden en meer dan 200 gewonden te betreuren.

Oktober

Het vliegtuig 'De Uiver' wordt tweede in de race Londen-Melbourne. Dit leidt tot geestdriftige reacties in Nederland.

1935 17 april

Bij verkiezingen voor Provinciale Staten behaalt de NSB bijna 8 procent van de stemmen.

Eind juni

Oprichting van de Nederlandsche Beweging voor Eenheid door Democratie.

1 juli

Oprichting van het Algemeen Nederlandsch Persbureau (ANP).

26 oktober

De SDAP en het NVV stellen tijdens een buitengewoon congres 'Het Plan van de Arbeid' vast. Hierin wordt gepleit voor een geleide economie met een (financieel) sturende overheid. Met dit plan laat de SDAP haar marxistische ideeën over de wereldrevolutie officieel varen.

31 december

Het congres van de CPH besluit de naam van de partij te wijziging in Communistische Partij van Nederland (CPN).

De werkloosheid neemt astronomische vormen aan. In de winter loopt het werkloosheidspercentage op tot 40 procent van de beroepsbevolking.

1936 11 januari

Opening van de eerste Nationaal-socialistische boekhandel (Nederlandsch Sigaren Bedrijf 'De Driehoek') in de Kalverstraat te Amsterdam.

6 april

Het ANP stelt zijn telexverbinding in werking.

6 mei

Mandement van de Katholieke bischoppen tegen de NSB.

1 juli

De AVRO neemt een eigen studio in gebruik.

3 juli

Oprichting van het Comité van Waakzaamheid van Anti-Nationaalsocialistische intellectueelen.

Augustus

Nederland haalt zes gouden medailles tijdens de Olympische Spelen in Berlijn. De oproep om de spelen te boycotten wordt alleen opgevolgd door enkele boksers, gewichtheffers en het gymnastiekverbond.

De minister van Sociale Zaken bepaalt dat werklozen die steun ontvangen overdag niet mogen colporteren voor politieke organisaties.

27 september

Het kabinet devalueert de gulden en laat daarmee de gouden standaard los. Dit brengt verlichting voor de economie, maar daarvan is op korte termijn weinig te merken.

2 oktober

De Gereformeerde Synode verklaart dat de beginselen van de NSB onverenigbaar zijn met de gereformeerde belijdenis.

1937 7 januari

Huwelijksvoltrekking tussen prinses Juliana en prins Bernard von Lippe-Biesterfeld.

26 mei

Het rijksspoorwegbedrijf wordt omgevormd tot 'De Nederlandsche Spoorwegen NV'. Alle aandelen blijven in handen van de staat.

De NSB behaalt een 4,2 procent van de stemmen bij de Tweede Kamerverkiezingen. De tegenstanders van de NSB ervaren dit als een overwinning, de NSB-leiding ervaart het als een nederlaag.

1938 31 januari

Geboorte prinses Beatrix

1 april

Aanvang van de zgn. zaak Oss.

Een speciale marechaussee-brigade had in het dorp Oss een verduisterings- en zedenzaak aan het licht gebracht. Op 1 april plaats minister van Defensie Goseling deze brigade over. Dit leidde tot geruchten, dat de RKSP-minister daarmee twee katholieke geestelijken wilde beschermen.

29 november

De Rotterdamse burgemeester Oud verbiedt de voetbalinterland tussen Nederland en

Duitsland.

1939 10 april

Het kabinet Colijn besluit in het Drentse Westerbork een kamp in te richten voor Joodse vluchtelingen.

10 augustus

Aantreden van het kabinet De Geer. Voor het eerst maakt de SDAP deel uit van de regering. Zij levert twee ministers.

24 augustus

Afkondiging van de voormobilisatie (opkomst van reserve-officieren en -onderofficieren).

28 augustus

Afkondiging algemene mobilisatie. De lichtingen 1924 tot en met 1939 moeten allemaal opkomen.

30 augustus

Generaal I.H. Reijnders wordt benoemd tot opperbevelhebber van de strijdkrachten.

3 september

De regering publiceert de neutraliteitsverklaring.

Oktober

Uitreiking van de Eerste Distributiestamkaart.

9 oktober

Het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork wordt geopend. De eerste 22 vluchtelingen worden gehuisvest.

11oktober

Suiker als eerste artikel op de bon.

9 november

Venlo incident. Twee Engelse officieren hebben bij Venlo een afspraak met twee vermeende Duitse verzetslieden. Tijdens de afspraak worden de twee officieren echter ontvoerd naar Duitsland. Hierbij wordt geschoten.